«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
ЮКАГИР АРДЫН
ЧИРА ЧИР - НАПИТОК ИЗ ИКРЫ
Чигчи. Амучэмут, хүндэтэрадиошагнагшад! Амучэмут, хүндэтэ буряад-монгол хүбүүд, хүүхэд! Амучэмут, дорогие наши земляки, татары, эвенки, русские, беларусы, евреи, киргизы, узбеки, армяне!!! Все-все-все, кто живет в дружной семье нашей Бурятии! Амучэмут, хүндэтэ тундрын юкагирнууд! Амучэмут, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Амучэмут, хүндэтэ Чигчи баатар!
Чигчи. Мэндэ амар, амучэмут!
Гүүглэй. Чигчи, шимни юкагир хэлэн дээрэ маанадаа амаршалжа, ямар түсэб мүнөөдэрэйнгөө дамжуулгада табиха гэжэ намекалнаш?
Чигчи. Юкагир арадай эксклюзивнэ заншалта хоол маанадтаа харуулжа һургажа үгыт даа, багша!
Гүүглэй. Юкагир заншалта хоол хэжэ, харуулжа, заажа эхилхын урид, юкагир арадай түүхынь хөөрэхэ хэрэгтэй. А то юушье юкагир арадууд тухай мэдэхэгүйнүүд, хэд арад ю м, ямар ёһо гуримтай, ямар заншалтай, хэлэн, соёл, түүхэ, амидарал гэхэ мэтэ мэдэжэ танилсаагүйдөө, заншалта хоолынь ямар байдагыень, яажа хэдэгыень, юу хэрэглэдэгыень, мэдэжэ абаагүйдөө бидэ хэжэ шадаха аргагүйбди.
Чигчи. Совершенно зүб хэлэбэт! Вот та, багша, ходо в точку хэлэдэглэта! В самую суть, удхын удха руунь, тодо байса, шаб байса, тас-няс байса!
Гүүглэй. Багша ха юмбиб!
Чигчи. Гүүглэй мэргэн багшадаа мүргэмөө! Юкагир арадай түүхэ хөөрэжэ үгыт маанадта, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Юкагир арад мүнөө сагта үсөөнһөө бүри үсөөн болоод байна. Юрэдөө, мянга зургаан зуугаад хүн үлөөд байна.
Чигчи. Ой-еходоо, юрэдөө иимэ үсөөн гү?
Гүүглэй. Юкагир түрэл хэлэеэ мэдэхэ хүнүүд зуугаад шахуу хүн. Юкагирнууд Хойто зүгэй тундрын гэжэ байха, Урда зүгэй Колымай юкагир гэжэ бии юм. Өөрэйнь нэрэ юкагир бэшэ, ОДУЛ – шамбай, хүсэтэй хүнүүд гэжэ нэрэтэй арад гээшэ.
О, амуга, мэт Юорпурэ,
Вэйлуодьэк, йэулугэ, ии!
Тэт хуруул чамуонь мэт пурэ —
Йуо пөмөгиэй, иньуори!
Хандьэмэдэ ньаавалданньэ
Ньимэлэндьэ апуоньэй.
Чуогаймэдэ чуҥдэ пуҥуонь —
Уйэньээйрукун йахтэй.
Николай Курилов 1987 ондо бэшэһэн юмэ. Миний танил юкагир поэт, яруу найрагша. Николай Куриловай ахань ехэ эрдэмтэн хүн байгаа юм, Улур Адо гэжэ нэрэтэй. Тэрэ хүн тухай би хөөрэжэ үгэхэб, чуть позже. А пока дээрээ иимэ нэгэ гоё дуу шагная. Юкагир дуун.
https://web. ligaudio. ru/mp3/%D1%8E%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%8B
юкагиры. Скачки якутского оленя
Чигчи. Оленье упряжка дээрэ һуужа түндрээр гүйлгэжэ ябаһандли дуун! Тиимэ ощущении байна досоом! Та юкагир хэлэ мэдэхэ гүт?
Гүүглэй. Чигчи, шимни бү марта, бишни Гүүглэй багша ха юмбиб. Перевод. Ород хэлэн дээрэ оршуулагданхай энэ шүлэг. Шагнагты.
Как много здесь простора и покоя.
Родная тундра, ты всегда нова.
И небо здесь высокое такое,
посмотришь — и кружи́тся голова.
Огонь сияний северных зимою,
весною птичий гомон без конца…
Мне не представить жизнь свою иною
и от тебя не отвести лица.
Здесь утром ничего не нужно,
кроме оленьих хрипов, топота копыт…
Багульником живым пахнуло в доме —
и ты навстречу жизни вновь раскрыт.
Я — юкагир, поэтому навеки
во мне всё это… Дальние края?
Где хороши поля, леса и реки,
да тундры нет? Но что без тундры я?!
Чигчи. А, удхыень ойлгобоб. Тундра үгы һаань би хэншье, юушье бэшэб гэнэ ха юм, юкагир хүн. Түрэл дайдаһаа дүтын юумэ юртэмсэ дэлхэй соо үгы юм. Гал гуламта, тоонто нютаг, хада уула, хээрэ тала, тунгалаг голой шэбэнээн. Энэл даа, миний нютаг, буряад-монголой түрэл нютаг.
Гүүглэй. Зүб даа, Чигчи. Түрэл нютаг гээшэмнай бурханай заяагаар хүн бүхэндэ үгтэдэг юм. Түрэл нютагаа магтажа, һанажа, дэмжэжэ, үргэжэ ябаха хэрэгтэй. Түрэл нютагайш сахюусад, бурхад, мүргэжэ тахижа ябаһан обоогой эзэд-сабдагууд шамаяа хаража, һахижа, гай тодхорһоо холодуулжа, хамгаалжа байдаг юмэл даа.
Чигчи. Битнай нютагаа мартадаггүйб. Ходо һанаан соогоо мүргэжэ, һанажа ябадагби.
Гүүглэй. Тиимэ даа, зүб. Үнгэрһэн 24 оной ноябрийн 27-ндо 86 наһандаа Курилов Гаврил Николаевич, юкагир арадай поэт, багша, эрдэмтэн, этнограф, доктор филологических наук, профессор, публицист, драматург, переводчик, мяха шуһаараа юкагир хүн бурхандаа ябашоо бэлэй. Тугаархана уншажа байһан шүлэгшэнэй Николай Куриловай ехэ ахань болоно.
Чигчи. Энэ хүн тухай хөөрыт, багша.
Гүүглэй. Улуро Адо гэжэ псевдонимтай, мэдээжэ хүн ябаа юм.
Чигчи. Улуро Адо гэнэ гүт! Гоё псфевд. Спф…фсфпсс… юун гэһэн һонин үгэ гээшэб, не выговорить!
Гүүглэй. Псевдоним.
Чигчи. Пссфф…фсоф…дим.
Гүүглэй. Улуро Адо Куриловые – “Сын последнего шамана юкагирского народа” гэжэ хэлэдэг байгаа юм. 1938 ондо түрэһэн. эсэгэнь юкагир арадай һүүлшын бөө байгаа юм. Эсэгын гурбан хүбүүд, ехэ ахань Семен гэжэ нэрэтэй, уран зохёолшон. Дүү хүбүүн Николай, тугаар уншаа бэлэйб шүлэгыень, поэт. Өөрөө Гаврил, поэт, публицист, оршуулагша, ученый-лингвист, этнограф, общественный деятель болоо юм. Гурбуулан эсэгынгээ бөө шанарыень иижэ хубилуулжа, удха шанарыень, бэлиг талаанииень эрдэм ухаан, ирагуу найралга, зохёол, түүхэ судалгаа тээшэнь татажа, бэедээ шэнгээн оруулжа, арад зонойнгоо һүр һүлдые талаан бэлигээрээ дээгүүр мандуулжа ябаа юм.
Чигчи. Улуро Адо гэжэ һанажа абахам.
Гүүглэй. Хүндэтэ радиошагнагшад, сүлөө оложо һонирхожо, Улуро Адо гэжэ нэрэ интернет соо оложо УЛУРО АДО зохёолшо поэдэй шүлэгүүдыень уншажа, зохёолнуудтайнь танилсажа, юкагир арад тухай олон һонирхолтой юумэ мэдэжэ абагты.
Летят из космоса магические волны,
Несущие и блеск добра, и темень зла.
Земля, воспримет их, как должное, спокойно:
– Привыкла к ним уже давно. И все дела.
Но людям, нам, конечно же, небезразличны
для светлых дел Пропорции добра и зла.
Ведь столько зла плодится в жизни безгранично,
Подпитанное духом дьявола.
И это в тот момент, когда почти полмира
Людей хороших умирает каждый час.
Куда же катимся? Ужель к своим могилам?
Потомки гомо сапиенса, измельчав?!
Не зря же Землю – матушку трясут так сильно,
За наши лишь грехи в последние года.
Одуматься бы нам, покамест не случилось
Беды ужасной на земле. Как знак конца –
конца разумной жизни Человеческой
Во всей Вселенной нашей галактической.
Юкагир хэлэнһээ Улуро Адо өөрөөн ород хэлэндээр 2011 ондо оршуулаа.
Чигчи. Ямар, нээрээ, бүхы дэлхэйн хүнүүдэй түлөө һанаагаа зобожо ябадаг хүн байгаа гээшэб.
Гүүглэй. Үнэхөөрөөйшье космическа ухаантай хүн байгаа юм. Зай, Чигчи, юкагир арадай заншалта блюдэ хэхэмнай гү?
Чигчи. Хэе, багша! Эхилэгты, заажа үгэгты, юун хэрэгтэйб, ямар продукт? Холодильниг соом үгы гэжэ юумэн байдаггүй!
Гүүглэй. Чир загаһан бии гү?
Чигчи. Чир загаһан как раз свежий привоз мүнөөдэр асараа!
Гүүглэй. Отлично! Чир загаһаяа гаргажархи. Загаһаншни досоогоо икратай гү?
Чигчи. Чичас шалгая. Таак, энэм самец…. этот тоже эрэ самец…энэшни баһал мужик. А, во, олооб. Эмэ чир икраатаяа.
Гүүглэй. Великолепно! Икрааень гаргажархи.
Чигчи. Момент, багша! Таак, гаргааб. О, ямар ехэ юм! Целое ведро һаажархибаб!
Гүүглэй. Загаһанай дояр! Загаһанай һаалишан, манай Чигчи!
Чигчи. Баярлалаа, хүндэтэ шеф! Энэ икрагаа хайшань куда?
Гүүглэй. Энэ икрагааршни напиток-ундаа хэхэбди.
Чигчи. Типа кока-кола гү?
Гүүглэй. Типа ЧИРА-ЧИР! Так, дабһа наашань һарбайжархииш, нүхэр Чигчи!
Чигчи. Маагты, дабһа. Үшөө юун хэрэгтэйб?
Гүүглэй. Без паники. Икрагаа гүнзэгы амһарта соо хээд, зада нюхажархие.
Чигчи. Гүнзэгы посуда олооб. Икраагаа хэбэб. Нюхажа эхилбэб.
Гүүглэй. Нюха-нюха. Һайса нюхажархи.
Чигчи. Нюхажал байнаб. Все, дүүрээ.
Гүүглэй. Отлично болоо. Дабаһалжархие. Амталжа үзэе. Вроде болоо. Так, Чигчи, нэгэ һэрюун газарта табижархи.
Чигчи. Холодильниг соогоо хэжэрхихэм.
Гүүглэй. Зүб решени! Халта хүлеэд гэе.
Чигчи. Хэды минут соо?
Гүүглэй. Табан минута.
Чигчи. А, терпимо юм байна. Нэгэ минута үнгэршэбэ. . . хоёр минута. . . хоёр минута, гушан долоон секунда. . . гурбан минута. . .
Гүүглэй. Чигчи, терпениш һалажа байна гү?
Чигчи. Үгы даа, минии терпени железобетонно!
Гүүглэй. А, тиимэ юм һаа, үшөө арбан минута на всякий случай байлгажархие.
Чигчи. Юу!!! Үшөө арбан минута!!! Үгы даа, все, гаргая. Болоо юм бэшэ аал! Уже зургаан минута үнгэршоо!
Гүүглэй. Зай, гарга, гарга тэрэнээ. Железобетонно гэхэл үшөө!
Чигчи. Гаргабаб! Оп-ля! Напиток Чира-Чир из икры рыбы Чир!
Гүүглэй. Зай, хүндэтэ радиошагнагшад, манайда айлшалан ерэжэ иимэ гоё ундаар зунай халуун сагта досоохиёо һэрюусүүлжэ, бэе махабодоео амараажа, сугта зугаа яряагаа татажа зугаалдажа, энеэлдэжэ – , наадажа һууял даа!
Чигчи. Приятного амтатита, үхибүүд, хүндэтэ радио-сонсогшод! Уулзахабди!
Гүүглэй. Баяртай!
Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд