«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
КРЫМЫ ТАТАРНУУДЫ
ШУРПА
Чигчи. Селям алейкум, хүндэтэ радиошагнагшад! Сабанъыз хайыр, үглөөнэй мэндэ-э, хүндэтэ минии багшанар! Селям, хүбүүд-басагад! Сизни корьгенимден хошнутым! Очень рад таниигаа видеть мүнөөдэр! Селям алейкум, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Алейкум селям, Къыйметли достлар! Амар сайн, хүндэтэ нүхэд! Селям, Къыйметли достум, Чигчи! Мэндэ амар, минии друг Чигчи! Крымэй татарнууд иигэжэ хүндэтэ айлшадаа мэндэшэлдэг юм. Мүнөөдэрэймнай дамжуулга Крым тухай, крымэй татарнуудай ёһо гурим, заншалта эдеэ-хоол тухай юм гэжэ ойлгобоб, тиимэ гү, Чигчи?
Чигчи. Тон зүб ойлгобот, багша! Крымэй татарнууд юундэ Крымэй гэжэ нэрэтэй болошоо юм? Татарстанда татарнгууд байдаг бэшэ аал? Крымэй татаранууд ондоо татаранууд юм гү? Вообще Крым тухай хөөрэжэ үгыт даа, багша!
Гүүглэй. Түрүүн Крым тухай хөөрэжэ үгэһүү. Крым гээшэмнай вообще полуостров юм. Островной буряадаар АРАЛ, ОЛЬТИРОГ гэжэ хэлэдэг бэшэ аал. ПОЛУОСТРОВ гэхэдээ, юун болоноб, Чигчи?
Чигчи. Хахад арал? Хахад ольтирог гү?
Гүүглэй. Хахад арал, ольтирог гэжэ хэлээ һаа буруу бэшэ гэжэ һананаб. ХОЙГ – гэжэ монгол үгэ бии юм. КРЫМ ХОЙГ гэжэ хэлээ һаа, буруу бэшэ гэжэ һананаб. Крым хойг ХАРА ДАЛАЙН долгин соо хада уулануудаараа, үндэр эгсүү хабсагайнуудаараа угаагдажа, дулаан дабһатай уһаарнь эрхэлүүлэгдэжэ байдаг газар юм. Крым һайхан газараар урда сагһаа эхилжэ, гурбан мянган жэлэй саанаһаа гү, хүнүүд ехэ һонирходог байгаа юм. Грегүүд, половцууд, скифүүд, хүүннүүд, генуэзцууд, армянгууд, гоотууд, хазаарангууд, печенеегууд гэхэ мэтэ элдэб арад яһатад Крым эзэлжэ ажаһуудаг байгаа юм. Юугээрээ иимэ һонирхолтой, хүн зониие татадаг газар байгаа гээшэб?
Чигчи. Крымдэ аба эжы хоёрни олон дахин ошожо амардаг байгаа. Крымдэ олон санатори, амаралтын газар байдаг. Пионернүүдэй лагерьнууд бии. Крым зөөлэн дулаан климадтай, пляжууд, дулаан далайн уһан. Бүхэли үдэрөөр шумбахаш эсэнгүй. Үшөө Крымдэ виноград ургадаг!
Гүүглэй. Тиимэ даа, Крым гээшэмнай всесоюзна курорт гэжэ нэрэтэй байгаа юм. Мүнөөшье абаад үзэхэдэ, Крым Россиин здравница, курорт, бүхы зоной амардаг һайхан нютаг юм.
Чигчи. Крымэй татарнууд Татарстанай татарануудтай юугээрээ холбоотой юм, юугээрээ илгаатай юм?
Гүүглэй. Крымэй татарнууд 1223 ондо Алтан Арад Уласай албатан байһанаа, Крым руу добтолжо ороо юм гэжэ урданай түүхын бэшэгтэ бэшээтэй байдаг. Крымэй татарнууд тюрк хэлэтэйшье һаа, ёһо гуримаараа бэшэ ондоо түүрэг арадуудтаа ороходоо өөрын маягтай, өөрын түүхэ заншалтай арад юм. Крымэй татарнуудай хаанууд олон дахин Орос руу добтолго хэжэ ородог байгаа юм. Зай, энэшни удаан хөөрөөн. Крымэй татарнуудай арадай дуу шагная! Хүгжэмтэ зали!
https://web. ligaudio. ru/mp3/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5
Акътаба. Крымскотатарская народная песня. Д. Османов
Гүүглэй. Гоё дуу байна! Индийскэ гү, али түүрэг дуунуудта адли аялгатай юм гэжэ һананаб!
Чигчи. Тиимэ байна, нээрээшье.
Гүүглэй. Зай, гоё дуу шагнаабди, хүсэ шадалтай болообди. Ажалдаа орое. Ши бидэ хоёр крымэй татарнуудай амтатайхан божественнэ ШУРПА зохёожо туршая.
Чигчи. Танай буянгаар бүхы хэрэгнай бүтэхэ! Би мэдэнэб, багша! Би танда этигэнэб! Мастер шеф ха юмта. Хойноһоотной хоть куда дахаад лэ ябашахаб! Хэлэжэ үгэгты, юун хэрэгтэйб, юу хэхэбиб!
Гүүглэй. ШУРПА – ингредиенты. Кило хахад хониной мяхан.
Чигчи. Борьео хониной мяхан манайда бии. Таараха гү?
Гүүглэй. О, боргойская баранина ну! Супер! Эгээ амтатай тарган хониной мяхан гээшэ, супер популярна! Москва хотодо мэдээжэ юм! Манай Зэдын борьёо талын хонин! Зай, кило хахад борьёо хониной мяхан есть! 100 грамм күрдюугэй өөхэн.
Чигчи. Күрдюуг гү? Энэ байна. Харагты да, ямар томо гээшэб, миний хоёр тархи болохо! Тарган гээшэнь, ооо! Хэды кило хэрэгтэй гээбта даа?
Гүүглэй. Зуун грамм.
Чигчи. Зуун грамм отолооб. Гар соом хайлажа, дуһажа байна лэ.
Гүүглэй. Зай, курдюк есть. Хоёр һонгино. 6 хартаабха. 6 помидор. 2 сладка перец.
Чигчи. Багша, бү яарыт! Хайшаа яаранабта! Битнай холодильниг сооһоо бэдэржэ, оложо үрдинэгүйб! 6 хартаабха, 60 помидор!
Гүүглэй. 6 помидор гээ бэлэйб!
Чигчи. 6 помидор гээ бэлэйт. Үшөө 2 сладка перец. Тиигээд юуб үшөө?
Гүүглэй. 1 морхооб, 1 пучок базилик.
Чигчи. Базилик гээшэтнай юун бэлэй?
Гүүглэй. Ургаса, ногоо.
Чигчи. Энэ гү?
Гүүглэй. Үгы, энэш кактус! Кактус холодильниг соош юу хэнэб? Юун хэрэг гаража кактус холодильниг соогоо хээ хүмши, Чигчи?
Чигчи. На всякий случай. Вдруг пригодится болохо. Хэн мэдэбэ, гэнтэ танда мексикын заншалта блюдэ хэжэрхихэ дурантнай хүрэжэ, намһаа кактус нэхэжэ эхилхэт. Вот, кактус бэлэн байха холодильниг соом.
Гүүглэй. Зай, ойлгобоб шамаяа. Базилик олдобо гү?
Чигчи. Энэ гү, базилик?
Гүүглэй. Тиимэ, базилик! Дабһан хэрэгтэй, душистэ перец, чеснок 4 шүдэн, 1 перец чили, кориандр.
Чигчи. Кори? Юун кори?
Гүүглэй. Андр! Кориандр гэжэ специй.
Чигчи. Энэ гү?
Гүүглэй. Мүн энэ! Зира!
Чигчи. Зи? Зира гээшэтнай юун бэлэй?
Гүүглэй. Семечкэ.
Чигчи. Энэ гү?
Гүүглэй. Энэ-энэ, зера гээшэ. 2 лаврово набшаһан. И все!
Чигчи. Нэгэ шурпа хэхын тула ямар олон ингредиентууд ороно гээшэб!
Гүүглэй. Зай, нүхэрни, борьёо хонинойнгоо мяха күрдюугтэйнь хамта хэршэжэ, һонгино соогоо зүһэлтэ хэжэ тиишэнь душистэ перецээ хээд, казан соогоо уһа нэмэжэ бусалтарнь байлгажа абаад, дээдэхи хөөһыень абажа хаяад, һонгино, чили, спецэнүүдээ, курдюк өөхэеэ, лавровкоео казан соогоо хаяжа, 2 саг соо гал дээрээ байлгая.
Чигчи. Так, курдюк нэмээб, лавровко шэдээб, һонгино, чили. Все, хабхаглааб!
Гүүглэй. Отлично! Шимни естой настояшшша помошниг байнаш! Чигчи поваренок! Зай, пока шурпамнай гал дээрээ бусалжа, зугаалжа байхадань, битнай Крым тухай шүлэг уншаад туршахам.
Чигчи. Крымэй татарнуудай хэлэн дээр гү?
Гүүглэй. Крымэй татар
нуудай хэлэ шагнажа абагты.
Кырым – меним тувгаан ерим!
Нурлар иле айбет ленген.
Мудже зевий адачыгым
Севги дуйг унен исинген.
Дюльбер, назик чечек лерни
Эр бирини кучак лайым!
Чигчи. Ямар гоё аялгата хэлэн гээшэб! Крым нютаг тухайгаа зохёоһон шүлэг гэжэ ойлгобоб! Тиимэ гү?
Гүүглэй. “Минии һайхан нютаг Крым” гэжэ нэрэтэй шүлэг. Батырова Илхара гэжэ шүлэгшэн зохёогоо юм.
Чигчи. Ород хэлэн дээр шагнаха байгаа. Оршуулга бии юм гү?
Гүүглэй. Битнай Гүүглэй багша хадаа сходу перевод хээд үгэхэм гү?
Чигчи. Оршуулжа үгыт даа, багша!
Гүүглэй.
Минии Крым.
Түрэл тоонто оромни!
Крым нютагни!
Наранай элшээр туяарнаш,
Налгай долгиндо жарганаш.
Сэсэг набшаар толорнош,
Хайрата минии нютагни!
Чигчи. Багша, СЭСЭГ гэжэ манай буряад-монгол үгэ крымэй татарнууд чечег гэжэ хэлэдэг юм байна. Һонин бэзэ!
Гүүглэй. Түүрэг хэлэндэ монгол үгэнүүд дайралдадаг. Манайшье монгол хэлэн соо турк үгэнүүд нилээд оролсоһон байха. Крымэй татарнуудай нэрэтэй солотой мэдээжэ хүнүүдые нэрлэбэл, Амет-Хан Султан — Советскэ Союзай Хоёрдугаар Герой, Заслуженный лётчик-испытатель СССР. Анатолий (Фетислям) Абилович Абилов – Герой Советского Союза, Керим Бекирович Бекирбаев – ахамад конструктор Московского машиностроительного завода «Скорость» Министерства авиационной промышленности СССР, Герой Социалистического Труда. Ибрагим Гафурович Факидов – выдающийся учёный-физик, профессор, участник челюскинской экспедиции. Рефат Фазылович Аппазов – советский и российский учёный, доктор технических наук, профессор, лауреат Государственной премии СССР (1980) . Под руководством Сергея Павловича Королёва работал в ОКБ-1 над космической программой СССР.
Чигчи. Булта агууехэ эрдэмтэд, геройнууд лэ!
Гүүглэй. Зай, Чигчи, шурпамнай боложо байгаа юм гү, харажархи.
Чигчи. Бусалжа байна. Амтатай үнэр баюулжа байна.
Гүүглэй. Так, мүнөө хабхагыень абажа, хажуу тээшэнь табижархи. Морхообнай хаанаб?
Чигчи. Ой, энэ байна! Дээрэнь һуужа байгаалби мэдэнгүй!
Гүүглэй. Угаажархи. Тиигээд тэрэ морхообоо ехэ-ехээр хэршэжэ шүлэн соогоо хэжэрхи.
Чигчи. Угаагааб, хэршээб, хээб!
Гүүглэй. Нүгөө бага кастрюль соогоо хартаабхаяа мундир тэйнь шанаха хэрэгтэй. Чеснок жэжэхэнээр хэршэжэ абаад, помидорнуудаа халуун уһанда ошпарить болгоод, сладка перцэеэ хахадлажа отолоод, базилик ногоогоо таһа сабшажархи.
Чигчи. Таак, хахадлааб, хэршээб, таһа байса сабшабаб!
Гүүглэй. Зай тиигээд бүхы отолһон, хэршэһэн, сабшаһан ингредиентнуудаа шүлэн руугаа хэжэрхи!
Чигчи. Бултыень гү?
Гүүглэй. Бултыень подряд! Юушье бү үлөөгөөрэй.
Чигчи. Бултыень хэжэрхибэб! Хэды соо хүлеэхэбибди?
Гүүглэй. Нэгэ саг соо.
Чигчи. Целый час гү!!! Ниче себе! Туража үхэшэхөөр!
Гүүглэй. Остоолоо бэлдэжэ эхилэе. Айлшаднай буухань, ерэхэнь. Шамда.
Чигчи. О, айлшад ерэхэнь гү? Олон айлшад гү?
Гүүглэй. Бү мэдэе. Хэды хүн ерэнэб, тэды шэнээн буянда хүртэхэбди! Хүндэтэ радиошагнагшад, час болоод манайда айлшалжа ерэгты. Уринабди. КРЫМ АРАДАЙ ШУРПА эдихэбди, шууялдахабди, шашалдахабди, зугаалдахабди!
Чигчи. Хүндэтэ радиошагнагшад, ерэгты бултадаа! Остоол бэлэн! Приятного амтатита!
Гүүглэй. Уулзатараа!
Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд