МАРИЙ ЭЛ АРАДАЙ ПУЛАШКАМУНО, САЛМАМУНО

«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.

МАРИЙ ЭЛ АРАДАЙ
ПУЛАШКАМУНО, САЛМАМУНО

Чигчи. Саламлымаш, хүбүүд, хүүхэд! Салам лийжэ, хүндэтэ манай радиошагнагшад! Салам, салам, эрхим хүндэтэ ахатан, манай драгоценный багша Гүүглэй мастер!
Гүүглэй. Салам лийже, Чигчи! Салам лийже, хүндэтэ радиошагнагшад! Марий эл Уласта марий арад ажаһуудаг юм. Манай дүү Чигчи мүнөө маанадаа марий арадай хэлээр мэндэшэлбэ гээшэ! Марий Эл Уласай ниислэл хотонь юун гэжэ хото бэлэй, Чигчи?
Чигчи. Юун гэжэ хото бэлэй, мартажархёоб! Тугаархана һанаан соом вертеться боложо байгаа юм. Ешкин кот, мартааб!
Гүүглэй. Ешкин кот бэшэ, Йошкар-Ола гэжэ ниислэл хото байха. Марийнууд финно-угорнуудай бүлгэмдэ ородог юм. Анхана марийнуудые черемис гэжэ нэрлэдэг байгаа юм. Дундада Волга мүрэнэй уужам газараар урда сагһаа хойшо ажаһуудаг түүхэтэй юм. Хажуудахи хүршэ түркнүүд, татарнууд, башкир, чувашууд, һүүлээрнь ородууд марий арадай түүхэ соёлдо, заншал гуримда нилээд хуби нүлөө оруулһан байха.  
Чигчи. Марийнуудай хэлэнь ород хэлэндэ дүтэ гү,  али шал ондоо гү?
Гүүглэй. Шал ондоо! Финно-угорнуудай бүлгэм болоно. Финно-угор бүлгэмэй хэлэн дээр Финляндида, Эстонидо, Норвегидэ, Швецидэ, Венгридэ дуугаралсадаг.
Чигчи. Марийнууд тоогоороо маанад буряадуудһаа олон гү?
Гүүглэй. Марийнууд мүнөө 424 мянган хүн. 75 % түрэл хэлэеэ мэдэдэг.
Чигчи. Марийнуудай заншалта хоолни ямар бэ, ямар эдеэ хоолдо дуратайнууд бэ?
Гүүглэй. О, марийнуудай заншалта хоол тухай хөөрөө һаа, сүлөө саг хэрэгтэй. Нэгэ үдэр сөө хөөрэжэ үрдихэгүйш!
Чигчи. Зай, багша, пожалуйста, хөөрэжэ эхилытдаа, эдеэлхэ дурам хүрэжэ байна. Түргэн нэгэ юумэ хэел даа!
Гүүглэй. Холодильниг соош продукт дууһаагүй бэзэ?
Чигчи. Мүнөөдэр үглөөнэй дүүртэрнь, билтаржа гаратарнь  дүүргээб, набивалааб!
Гүүглэй. ПУЛАШКАМУНО, САЛМАМУНО гэжэ хоёр янзын хоол бэлдэхэбди.
Чигчи. ПУЛАШКА, юун гээбта?
Гүүглэй. ПУЛАШКАМУНО –  ПУЛАШКА гээшэш ПЛОШКА, МУНО –  үндэгэ.
Чигчи. ПЛОШКА гээшэтнай юун болоноб?
Гүүглэй. ПЛОШКА –  хабтагар табаг. Шабар-глинэ, шабараар шабажа, урлажа бүтээһэн посуда, амһарта гээшэ.
Чигчи. Хоёрдохи блюдэ САЛМАМУНО гээ бэзэт?
Гүүглэй. САЛМАМУНО. Зай, хоёр янзын заншалта омлет по марийски. Нэгэдугаар –  ПУЛАШКАМУНО. Арбаад тахяагай үндэгэн хэрэгтэй.
Чигчи. Тахяагай үндэгэн завались!
Гүүглэй. Үнеэнэй һүн!
Чигчи. Целая фляга!
Гүүглэй. Үндэгэнүүдээ нэгэ амһар соо халиһыень хахалжа досоохииень нэгэ үдхэн масса болоторнь зада взбивалжархи.
Чигчи. Манайда взбивалка бии. Взбивалкаар үзэхэм гү?
Гүүглэй. Гараараа, Чигчи, ганса гараараа. Бидэншни марийнуудай заншалта ПУЛАШКАМУНО хэнэ ха юмбибди.
Чигчи. Ойлгооб. Гараараа, так гараараа.
Гүүглэй. Улаахан гараараа. Зай тиигээд дээрэнь һү нэмэжэрхи. Дабаһалжархи по вкусу. Өөрын амтада тааруугаар дабһа нэмээрэй.
Чигчи. Һү, дабһа. Худхахам гү?
Гүүглэй. Худхажархи. Эмалированна амһарта бии гү?
Чигчи. Энэ байна.
Гүүглэй. Эмалированна посуда руугаа хэжэ духовко соогоо 15-20 минут үдхэртэрнь байлгая.
Чигчи. Зай, духовко руугаа хэбэб. 20 минут байлгахабди.
Гүүглэй. 20 минут байлгажа гаргаад, остоол дээрээ табяад, халуухан сайтайгаар халуунаарнь эдихэ хэрэгтэй.
Чигчи. Ойлгостой. А хоёрдохи вариантыень яагаад хэдэг юм?
Гүүглэй. Хоёрдугаар –  САЛМАМУНО.  САЛМА –  СКОВОРОДА. МУНО –  ҮНДЭГЭН. Сковорода соо хэхэбди. Сковородагаа гарга, Чигчи.
Чигчи. Эндэмни долоон сковорода байна. Ямарынь хэрэгтэй юм?
Гүүглэй. Түү тэрээхэн дунда зэргын сковорода наашань үгэжэрхи.
Чигчи. Энэ ута барюултай сковорода гү? Баригты, шеф.
Гүүглэй. Зай, Чигчи, ши бидэ хоёр мастернууд мүнөө марий заншалта омлет хэхэмнай! Хүн зон, радиошагнагшад, анхаралтайгаар хаража абагты. САЛМАМУНО гэжэ нэрэтэй марийнуудэй омлет. Хартаабха хэрэгтэй болоно.
Чигчи. Ага, хартаабха байна. Арбан мэшээг.
Гүүглэй. Отлично! Я горжусь тобой, мой малыш!
Чигчи. Маш ехэ баярлалаа, багша! Бишье баһа таанадаараа омогорходогби! Таанадаараа бахархадагби, манай драгоценный мастер!
Гүүглэй. Зай, не время петь дифирамбы. Хартаабханайнгаа халиһые арилгажа абаад, дабһатай уһан соо отваривать болгожо шанаарай. Хартаабхынгаа болоходонь, нюхажа пюрэ болгоорой.
Чигчи. Пюрэ болоторнь нюхааб. Гарамни эсэшэбэ.
Гүүглэй. Тэсэжэ терпеэлыш, эрэ хүн хаюмши.
Чигчи. Мужик гэжэ гү?
Гүүглэй. Эрэ хүн гэнэб!
Чигчи. Какая разница!
Гүүглэй. Большая! Мужигшни ород деревнидэ түрэһэн, гахар хахалха ажалтай, лапти үмдэнхэй, хүрзэ шэнги һахалтай, мундуу томо нюдаргатай, Эхэ орондоо хайратай мужик гээшэ, ойлгоо гүш?
Чигчи. Ойлгоо. А эрэ хүн?
Гүүглэй. А эрэ хүн гээшэш буряад-монгол пялагар нюуртай, гоё торгон дэгэлтэй, маяа алсагар хүлтэй, мянган адуу моритой, ёһо гуримаа һахижа ябадаг, хии моритой, бардам зантай  хүн гээшэ!
Чигчи. Ямаршье разница харанагүйб!
Гүүглэй. Зай, үнэн дээрээ разница үгыл даа, зүб ойлгоод байнаш. Ши бидэн хоёр үнэн дээрээ мужигууд ха юмбибди, эрэ хүнүүд!
Чигчи. Хэлэжэл байна ха юмбиб!
Гүүглэй. Зай, мужик, пюре болоторнь нюхаа гүш хартаабхаяа?
Чигчи. Каша болоторнь нюхажархёоб.
Гүүглэй. Мужик байнаш, эрэ хүн! Мүнөө тэрэ пюре соогоо түүхэй үндэгэнүүдээ хэжэ, дээрэһээнь һүеэ нэмэжэ хээд, хуу бултыень дахина пюре болоторнь худхажархи.
Чигчи. Худхажал байнаб, багша!
Гүүглэй. Молодец, настоящи мужик байнаш! Хүнэй ажал хэжэ байхые хаража байхада, ямар зохид гээшэб! Худха, худха  үшөө нэгэ арбан таба дахин эрьюулжэ худхажархи. Таанад мүнөө марий хэлэн дээрэ шүлэг шагнагты!
Чигчи. Шагная.
Гүүглэй. Шагнагты
https://web. ligaudio. ru/mp3/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F
Марийская плясо. Народная
Чигчи. Нютаг тухай шүлэг юм хаш. Аялгата гоё хэлэн. Шубуунай дуун шэнги эшхэржэ дуугардаг хэлэн байна. Все, худхажа дүүргээб.
Гүүглэй. Зай, болоо.
Чигчи. Үшөө хорин таба дахин худхажархихам гү, хүсэмни үшөө үлэнхэй?
Гүүглэй. Знай меру, - говорил Джавахарлал Неру!
Чигчи. Хэн хүн бэ, танай багша гү?
Гүүглэй. Минии гуру, багша. Зай, Чигчи, шабимни, энэ худхажархиһан пюрэгээ сковорода руугаа хэхэш. Түрүүн сковородагаа досоохи талыень тоһоор түрхижэ үгөөд, пюрэгээ сковорода руугаа хэжэрхи.
Чигчи. Түрхёоб, хэбэб. Все гү?
Гүүглэй. Байза, тэрэ үнөөхи духовкошни хүдэлжэ байна бэшэ аал?
Чигчи. Аһа, хүдэлжэ байна.
Гүүглэй. Досоонь юумэн байна бэшэ аал? Юун шатажа байна гээшэб?
Чигчи. Тугаарай ПУЛАШКАМУНОмнай запекаться боложо байна ха юм!
Гүүглэй. Үгы,  теэд гаргыш түргөөр! Харалтарнь шатаажа абаагүйдөө гаргаа түргэн!
Чигчи. Гаргааб. Нормально болоод байна лэ.
Гүүглэй. Ой еходоо, шүүд не испортили ПУЛАШКАМУНО блюдэеэ. Бурхан хараа байна. Зай, Чигчи, мүнөө тэрэ САЛМАМУНО блюдэеэ духовко руугаа оруулжа хэжэрхи. Саг хаража абая. Баһал 30-40 минут байлгахабди.
Чигчи. САЛМАМУНО боложо байг, бидэн ПУЛАШКАМУНО омлетһээ ама хүрэхэмнай гү? Эдеэлхэ дурам хүрэжэ байна, шеф!
Гүүглэй. Зай, тиие, туршая. Остоолоо бэлдэе. Айлшадаа дуудая.
Чигчи. Хүндэтэ радиошагнагшад, орожо хайрлыт манайда. Марий арадай ПУЛАШКАМУНО, САЛМАМУНО заншалта хоол бэлдээбди. Сугтаа остоол тойрон һуужа шууялдая, шашалдая, зугаалдая. Приятного амтатита!
Гүүглэй. Хүндэтэ радиошагнагшад, хурданаар манайда ерэжэ хайрлагты! Манайда уулзая! Уулзатараа!
Чигчи. Уулзатараа!

Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат