ЧЕЧЕН АРАДАЙ ХАЛВА

«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.

ЧЕЧЕНГУУД
АМТАТАЙ ХАЛВА

Чигчи. Мир вам, эрхим хүндэтэ радиошагнагшад! Де дик дойл, хүбүүд, басагад! Салам алейкум, буряадууд! Де дик дойл, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Тайван-тайван, Чигчи! Де дик дойл, хүндэтэ радиошагнагшад! Чигчи дүү хүбүүшка таанадаа чечен хэлэн дээрэ мэндэшэлжэ байна! Салам алейкум, мир вам, танда, бүхы чечен арад зон!
Чигчи. Де дик дойл, хүндэтэ чеченгууд! Бидэн, буряадууд чеченгуудтэй түрэл саданар болоно бэшэ аалди, багша?
Гүүглэй. Хаанаһаа түрэл саданар болошоо хүмди, Чигчи?
Чигчи. Абамни үсэгэлдэр манай хүршэ дядя Мадаевтай бүхэли үдэр споридлоо, чеченгууд бидэ буряадуудтай родственнигүүд гэжэ. . . түрэл саданар!  
Гүүглэй. А, энэ түсэб үнинэй манай буряадуудай дунда ябагша лэ. Буряад айлай обогууд; Айдаев, Абаев, Алсаев, Асаев, Асалханов, Багаев, Банаев, Бадиев, Бадуев, Бараев, Баратаев, Басаев, Батаев, Басанов, Бороев, Будаев, Бураев, Бухаев, Дагаев, Дадуев, Дамбаев, Дудаев, Дудеев, Елаев, Мадаев, Турлаев, Хабаев, Хамаев, Хантаев, Хараев, Хатуев, Хахаев, Хусаев, Шадаев, Мяхоев, Похоев, Ханхалаев, Шодноев, Шороев гэхэ мэтэ, чечен арадай обог нэрэнүүдтэй тон адли байдаг.  
Чигчи. Воот, таанад мэдэжэ байна ха юмта, один в один байна бэшэ аал! Значит, түрэл саданар болонобди! Может, давным давно сагта, урдын урда временидэ чечен буряад арад хамта нэгэ арад байһанаа,  чеченгүүд тиишэ Кавказ руу нүүжэ ябашоо. А буряадууднай эндээ, нютагтаа үлэшөө.
Гүүглэй. А юундэ чеченгүүд гэнтэ ни с того ни с чего тиишээ ябашоо юм? Абашни хөөрөөгүй гү?
Чигчи. Теэд үсэгэлдэр дядя Мадаевтай споридложо, - урдын урда сагта нэгэ айлай аха дүү хоёр эбтэй эетэй байдалаар байдаг байгаа юм. Ахань Буряадай гэжэ нэрэтэй байгаа. Дүүнь Цэцэн гэжэ нэрэтэй ехэ һонор ухаатай сэсэн хүбүүн байгаа юм гэлсэгшэ. Нэгэтэ Буряадай Цэцэн дүү хүбүүнтэеэ агнуури хэжэ, Саяан үндэр уулаар ан гүрөөһэ олзолжо, алтан эбэртэй бугатай уулзашаба.  
Гүүглэй. Чигчи, энэ үльгэр хэн хөөрэнэб?
Чигчи. Эсэгэмни хөөрөө үсгэлдэр дядя Мадаевта.
Гүүглэй. Аааан, заа. Продолжать боло, ехэ һонирхожо шагнанаб.
Чигчи. Дэл рез хил! Баярлалаа по чеченски хэлэбэб!
Гүүглэй. Да будет доволен тобой бог –  гэжэ хэлээ гээшэш! Дэл рез хил!
Чигчи. Тиимэ, та чечен хэлэ һайн мэдэхэ байнат.
Гүүглэй. Гүүглэй Мэргэн багша ха юмбиб. Теэд саашань тэрэ үльгэрөө хөөрыш, ехэ интереснэ фантази байна.
Чигчи. Пантаази бэшэ гэжэ һананаб. Манай аба тиимэ үлүү пантазер бэшэ. Сэхыень,  правду хэлэдэг.
Гүүглэй. Эсэгыеш һайн мэдэхэб. Үшөө тот пантазер байха. Зай, пока хөөрэжэ байхадаш, нэгэ шэхээрээ пантастическэ үльгэрыеш шагнажа, нүгөө гараараа чечен арадай халва бэлдэхэ ингредиентүүдые бэлдэжэ байхам.
Чигчи. Тиигэгты, а битнай танда саашань энэ удивительнэ гайхалтай ушар-домог хөөрэжэ продолжу. Зай, тиигээд лэ хоёр аха дүүнэрнай алтан эбэртэй буга харажархеод боосолдобо. Би түрүүн харажархёоб, миний олзо болобо, – гэжэ Цэцэн дүүнь һүүхирбэ. Үгы даа, бии түрүүн харажархёоб, миний олзо болохо гэбэ ахань. Тии тииһээр хоюулаа хэрэлдэшэбэ. Тэрэ үнөөхи бугаяа харбажа олзолоошьегүй байһанаа, аха дүү хоёрнай барилдажа оробо, сохилдожо эхилбэ, наншалдажа шангарба. Ой хүбшэ соо шууяан, ташаганаан, үндэр хабсагайн шулуун доошоо мухарижа унаба, үндэр хуша модонуудай оройһоо һамар борбоосгой мүндэр мэтэ тархи дээрэнь унаба. Алтан эбэртэ бугань үнинэй үгы болошобо, только след простылшоо.
Гүүглэй. Ага, шагнанаб-шагнажа байнаб. Чечен халва хэхэ гээ һаа, мука- талхан хэрэгтэй, 750 грамм. Сахарное печенье –  500 грамм. Ванилин –  1 томо халбага. Дабһан нэгэ шепотко. Тоһо сливочнэ –  500 грамм. Зай, үльгэрөө саашань хөөрэ.
Чигчи. Зай, тиигээд, чечен халваамнай. . . Ой, то есть, Цэцэн хүбүүмнай ахадаа зада сохюулжа, нюур амаараа шуһа гоожуулжа, хоёр нюдэн доронь хүб-хүхэ,  хүхэ бал, ахадаа иигэжэ харюусаба:  “. . . шамһаа боложо алтан эбэртэй буга алдабаб, шамһаа боложо хоёр нюдөөрөө хараха арга үгы болобоб, шамһаа боложо шамда гомдожо, уурын ехээр уурта орожо, түрэл дайдаяа орхихом, түргэн эндэһээ арилхам, баруун хойшоо дарахам, Кавказ уула дабахам. . . ”
Гүүглэй. Ну и пантазер байна, папашни! Таак, шагнажал байнаб. Зуураа чечен халва бэлдэжэ байнаб. Чугун сковородка бии гү, Чигчи?
Чигчи. Чугун сковордка байха. Томыень гү, дунда зэргыень гү?
Гүүглэй. Тэрэ томыень наашань үгэжэрхи. Антипригарна покрытитэй гү?
Чигчи. Тиимэ хаш, антипригарна покрытитэй.  
Гүүглэй. Отлично! 500 грамм тоһоео кастрюли соо хайлуулжа,  дээрэхи пенкыень абажа, тоһоео сковородко руугаа хэжэ, бусалтарнь халаажархие. Нэгэ шэмхэ дабһа хаяад, нэгэ шэмхэ талха-мука контрольно шалгажа хаяжа үзөөд. . . саашань хөөрыш үльгэрөө!
Чигчи. Засмотреться болошооб! Ямар амтатай үнэр гарана гээшэб! Зай, саашань хөөрэһүү. Аха дүү хоёрной зада хэрэлдэшэбэ. Буряадай ахань дүүдээ иигэжэ харюусаба: “Алтан эбэртэ буга аха дүү хоёрой хоорондуур яһа хаяжа, харын хара гомдолоор хоёр тээшэнь һалгааба, хорото һанаагаар хорложо хатуу байдалда оруулба, аха дүү хоёрые эблэршэгүй дайсад болгожо, айлай хоёр хүбүүдэй эбтэй байһан байдалые, бута бяса һалгаажа, газар түбиин хоёр тээшэнь гамгүйгөөр хаяба”.
Гүүглэй. Ямаршье драматична үльгэр хөөрэбэш, Чигчи! Би иимэ үльгэр түрүүшынхиеэ соносожо байналби. Иимэ гайхалтай үльгэр эсэгэшни хаанаһаа дуулаһан болоноб?
Чигчи. Эсэгэмни үльгэршэн ха юм. Эсэгым эсэгэнь, эсэгын эсэгын эсэгэнь, прапрапра-эсэгэнь булта үльгэршэд байгаа юм.  
Гүүглэй. Нээрээшье, тиимэ бэлэй. Чигчи, шимни потомственно үльгэршэн байна х юмши.
Чигчи. Багша, саашань дууһатарнь хөөрэжэ үгэһүү! Тиигээд, иимэ муу байдалда орожо, аха дүү хоёрнай хоёр тээшэ һалажа, хоёр тээшээ ябаа бэлэй. Буряадай ахань нютагтаа үлэжэ түбхинэжэ һуугаа юм. Цэцэн дүүнь Кавказ руу ошожо, кавказ арадуудай дунда ЧЕЧЕН нэрэтэй боложо тубхинэн мэндэ һуугаа бэлэй.
Гүүглэй. Невероятно, һанагдаагүй  удхатай үльгэр хөөрэжэ үгэбэш, Чигчи! Абадаа хэлээрэй, Гүүглэй багша ехээр восхищаться болоо гэжэ. Ямар изобретательна пантаазитай үльгэршэн гээшэбта гэжэ. Шэнэ үльгэрнүүдые һанаа амар, сходу зохёожо байха гээшэшни бэлиг талаан хэрэгтэй, томо тархи хэрэгтэй, чтобы пантаазияа багтаахын тула.
Чигчи. Бидэн манай айлайхи булта томо тархинуудтайбди.
Гүүглэй. Тиимэ даа, харанаб, харанаб. Радиошагнагшад, танай анхаралда мүнөө чечен арадай аялгата дуун! Шагнажа абая! Чигчи, шим хатархаа һанаа һаа, бүжэглөөрэй дураараа!
Чигчи. Бүжэглэхэб хамаагүй!
https://web. ligaudio. ru/mp3/%D1%87%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8
Отдушинская. Вайнах
Чигчи. Багша, гоёор хатарааб! Хараа бэзэт!
Гүүглэй. Харааб! Энэ дуун лезгинкэ бэшэ ха юм. А шимни мүнөө лезгинкэ хатарааш. Зай, яахаб, шамда ямаршье дуу табяа һаа, лезгинкэ хатардагши!
Чигчи. Намда хамаагүй! Хүгжэм намда давай и все будет ПАРОХОД!
Гүүглэй. Зай, Чигчи, чечен халвагаа хэжэ, радио шагнагшадтаа рецептыень заажа, хөөрэжэ үгэел. Тоһон соогоо мүнөө талхаяа, мукагаа аккуратно дозированно хэжэ байе. Болгоомжотой, халуун тоһон бусалжа, һүрэжэ, сасажа, брызгалжа байна. Зай, мукагаа жаа-жаагаар адхажа бай. Бишни томо халбагаар худхажа байхаб.
Чигчи. Ой, брызгэнүүд, тоһон! Ямар ууртай тоһон гээшэб! Укусить болоо лэ гарыем. Ой! Үшөө дахин укусил! Ой! Ой! Ой! Зада хазажа байнал! Нохой газззари! Ой!
Гүүглэй. Гараа аба! Холо боло!
Чигчи. Ой! Ой!
Гүүглэй. Чигчи! Саашаханаа зогсоод бай! Юундэ тэрэ бусалжа байһан тоһо руу хургаяа хэнэбши!
Чигчи. Хайран хургануудни хабдашаба! Пузыриться болошобо!
Гүүглэй. Галуунай тоһон хэрэгтэй!
Чигчи. Холодильниг соо байха хоёр литрэй банка соо.
Гүүглэй. Таак, олооб. Гараа наашань үгэ. Хамсыгаа шама. Пээ даа! Хургануудшни пузыриться болошоод байна лэ. Зай, энэ галуунай тоһо түрхижэрхие. Вот иигээд. Все, иигээд гарнуудаа үргөөд, энэ креслэ соогоо амаржа һуу. Гэмгүй болохо.
Чигчи. Хордожо байна хургануудни.
Гүүглэй. Яаба гээшэб, хордохо. Конечно хордохо. Зай, энэ чечен халваагаа шаража дүүргэе даа.
Чигчи. Ямарханшье сердитэ, ууртай, сухалтай чечен халва гээшэб!
Гүүглэй. Иимэ амархан гэжэ бү һанаарай. Халуун, бусалжа байһан тоһон аймшагтай даа, гэнтэ гар дээрэ гү арһан дээрээ дуһаажархео һаа. . . Болгоомжотой байха хэрэгтэй.
Чигчи. Чеченгүүд ууртай зон гэжэ хэлсэгшэ лэ. Тиигээд лэ чечен халвагай тоһон уурлажа намайе шатаажархео.
Гүүглэй. Үгы даа, Чигчи. Тиигэжэ бодоходо буруу. Ууртай, уур багатай арад байдаг гэжэ хэлэхэ буруу. Чеченгүүд ямаршье арадуудай дунда уур сухалаараа үлүү бэшэ. Бидэн буряадууд сухалаа хүрөө һаа, ямаршье арадуудһаа үлүү бэшээр сухалдахабди. Хүнүүд ха юмбибди, булта адли һанаан сэдьхэлтэй, бодол, зоболонгуудтай, переживани-эмоцитой. Чеченгууд Хойто Кавказай газарта ажаһуудаг. Чеченгүүдэй һһрын нэрэнь НОХЧИЙ.
Чигчи. А тиимэ-тиимэ. НОХЧИЙ. Үсгэлдэр абамни хүршэ дядя Мадаевта, чеченгүүд Кавказай арадуудай дунда юундэ НОХЧИЙ гэжэ нэрэтэй болооб гэжэ хөөрөө бэлэй. Буряадай дүү хүбүүн Цэцэн ангууша булгаша, хэрмэшэ нохойтой байгаа юм. Ахатаяа хэрэлдэжэ, ангууша нохойгоо дахуулаад, Кавказ руу ябашаһан юм. Тиигээд Кавказай арад яһатан нохой дахуулһан ангууша хүбүүнтэй уулзажа НОХОЙЧ, НОХОЙШО ЦЭЦЭН хүбүүн гэжэ нэрэ үгөө юм.
Гүүглэй. Фантазер!!!  
Чигчи. Ойлгооб, багша! Тоһон не виноват, зэмэтэй бэшэ. Чечен халва тоже зэмэтэй бэшэ. Багша, юугээр тандаа туһалхамниб ?
Гүүглэй. Хаража һуу тэндээ. Зай, талха-мукагаа нэмэжэл байнабди.
Чигчи. Эжымнай иигэжэ манна каша шанадаг.
Гүүглэй. Во-во, зүб хэлэнэш. Замбаа иигэжэ хэдэг манай захааминаархид. Талха мукагаа нэмэхэ зуураа халбагаараа худхажа, перемешивалхаяа бү мартагты.  
Чигчи. Сахарна печениеэ хэнэ гүбди?
Гүүглэй. Пүү шорт! Сахарна печени талхан соогоо порошок болоторнь бутараажа нюдөөд, худхажа нэгэ масса болгохот. Тиигээд талхаяа халуун тоһон соогоо порци порцоор худхажа байгаад хэгты. Зай, тиигээд крем болоторнь худхажа абаад, гаргажа ондоо гүнзэгы табаг руу хэжэрхигты. Дээрэһээнь саахараа адхажа худхаад, халуун дээрэнь халваагаа бажуужа монсогорхон формодо оруулжа, табаг дээрэнь гоёожо,  шэмэглэжэ табигты. Халвамнай бэлэн. Остоолоо бэлдэе. Айлшадаа дуудая. 
Чигчи. Ама хүрэжэ болохо гү?
Гүүглэй. Маа, бари. Амтатай гү?
Чигчи. О, ямар амтатай халва болоо гээшэб! Чечен халва бэлэн болоо! Хүндэтэ үхибүүд, гэрэй хозяйканар, ресторан-кафенүүдэй тогоошод, энээхэн чечен халваагай рецепт хэрэглэжэ абагты. Приятного амтатита, радиошагнагшад! Ерэгты манайда түргөөр. Халуундань чечен халвааһаамнай хүртэлсэгты! Амтатай гээшэнь аргагүй!
Гүүглэй. Хүндэтэ радиосонсогшод, ерэжэ хайрлыт манайда, остоол тойрон һуужа, хөөрүү зугаа зугаалжа, һайхан дуугаа татажа, шашалдажа, шууялдажа һуял даа сугтаа!
Чигчи. Манай хотын элдэб яһатан, арад зон, татарнууд, чеченгүүд, ородууд, буряадууд, киргизүүд, узбегүүд ерэгты манайда, шууялдая, шааялдая, хөөрэлдэе, зугаалая! Чечен халва эдие! Приятного амтатита! Уулзахабди!
Гүүглэй. Уулзатараа!!!

Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат