КУМЫК АРАДАЙ ХИНКАЛИ

«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.

КУМЫК ХИНКАЛИ.

Чигчи. Танг яхшы болсун, эрхим хүндэтэ радиошагнагшад! Салам алейкум, миний нүхэд, хүбүүд, басагад! Танг яхшы болсун, Гүүглэй багша! Яшавугуз нечигдир?
Гүүглэй. Танг яхшы болсун-болсун, миний бишихан нүхэр! Салам алейкум, хүндэтэ радио-шагнагшад! Чигчи, үшөө дахин һуражархи намһаа,  – Танай ажабайдал һайн гү? - гэжэ, КУМЫК хэлэндээр.
Чигчи. Яшавугуз нечигдир, Гүүглэй багша?
Гүүглэй. Чигчимнай намһаа кумык хэлээр,  хэр байнабта, багша? – гэжэ һуражархиба. БАРАКАЛЛА БИЛДИРЕМЕН, Чигчи! СИЗИН ГЕРЮП, ШАТ БОЛДУМ! Танайл буянгаар һайн ябанаб! Мүнөөдэр манай дамжуулга КУМЫК арадай заншалта хоол тухай хөөрөөн гэжэ ойлгобоб! Тиимэ гү? Таажархео гүб сходу а, Чигчи дүүхэй?
Чигчи. Гүүглэй багша, таанад нээрээ Шерлок Холмс байнат, бүхы юумэ наперед таагаад, наперед хуу мэдээд ябадагта.
Гүүглэй. Бинь Шерлок Холмс юумэ һаа, шим хэн болонош, доктор Ватсон гү?
Чигчи. Үгы даа, багша, битнай доктор Ватсондо ороходоо дэншье залуугаар харагданаб. Пусть лучше битнай Чигчигээрээ үлэһүү, багша.
Гүүглэй. Тиигыш даа, Чигчи, Чигчиигээрээ үлэ.
Чигчи. МЕН СИЗГЕ БЕК РАЗИМЕН, багша!
Гүүглэй. Болоо-болоо, хүбүүшка, не стоит благодарности! Зай, Чигчихэн, КУМЫК ХИНКАЛИ хэжэ туршахамнай гү?
Чигчи. КУМЫК ХИНКАЛИ гү!!!! Ураа! Туршая! Хинкали гээшэмнай бууза бэшэ аал? Зүб гү?
Гүүглэй. Почти! Но не совсем. Мүнөө хэжэ туршаад, юугээрээ илгаатайень хаража үзэхэбди,, зай гү, Чигчи!
Чигчи. Ой, ямар гоё гээшэб, хинкали мүнөө хэхэбди! Прямо терпеним һалажа эхилбэ! Холодильниг соохи фаршаяа түргэн гаргажа бэлдэхэмни. Ошооб, гүйгөөб, харайгааб!
Гүүглэй. Байз, Чигчи! Ши бидэ хоёр буряад бууза бэшэ, кумык хинкали хэхэ гэжэ хөөрэлдэнэ ха юмбибди. Түрүүн шагна ахайгаа. Кумык хинкалиин ингредиентнүүдни нэгэ бага ондоошье байжа магад. Шагна, юун хэрэгтэйб.
Чигчи. Слушаюсь, мастер! Юун хэрэгтэйб? Фарш хэрэгтэй гэжэ сразу ойлгооб.  
Гүүглэй. Шагнажа абыш даа, оройдоо, КУРДАШ Чигчи!
Чигчи. Юун гэжэ нэрлэжэрхибэт, намайе, багша?
Гүүглэй. КУРДАШ Чигчи –  миний һайн нүхэр Чигчи гэжэ хэлэбэб! Курдаш Чигчи! Друг Чигчи.
Чигчи. БАГША гэжэ үгэ кумык хэлэндээр юун гээд бэ?
Гүүглэй. ОХУТУВЧУ.
Чигчи. ОХУТУВЧУ?! Зай, хүндэтэ Гүүглэй ОХУТУВЧУ, танайнгаа үгэ дуулааб. Шагнажа һуунаб покорно.
Гүүглэй. Кхм-кхм. Кумык хинкали хэнэбди. ингредиент ямар хэрэгтэйб гэхэдэ,  нэгэ томохон тахяа.
Чигчи. А фарш?
Гүүглэй. Тахяа гэнэб. Томо. Зандагар. Мундуу тахяа, вообщем, хэрэгтэй болохо. Тиигээд үшөө чеснок 2 штук, 1 кг высший сортын мука-талхан, зөөхэй, 2 штук үндэгэ.
Чигчи. А фарш? Фарш хаанаб? Һүүлээрэнь гү?
Гүүглэй. Фаршын орондо мундуу томо тахяа.
Чигчи. Тахяа?!!!! Фаршын орондо гү?! Тахяа!!! Кумыкууд фарш гэжэ юумэ мэдэхэгүй юм гү?
Гүүглэй. Юундэ мэдэхэгүй гэжэ, мэдэхэ конечно. Но энэшни миин хинкали бэшэ хаюм, кумык хинкали гээшэ!
Чигчи. Кумык хинкали! Ямар һонин хинкали гээшэб! Тогда энэтнай хинкали бэшэ, а тахяакали!
Гүүглэй. Тиимэ юумэ һаа. Бү хэе! Радиошагнагшад, та бидэниие хүлисэгты, недоразумени болшобо. Чигчи бидэ хоёр бэе бэеэ ойлголсожо шадабагүйбди. Иигээд лэ радиодамжуулгамнай дууһаба, уулзатараа баяртай!
Чигчи. Үгы, байгыт, багша! Радиошагнагшад, дамжуулгамнай үргэлжэлһөөр! Гүүглэй багша бидэ хоёр бэе бэеэ ойлголсообди! Манай эфиртэ бусагты, шагнагты. Кумык хинкали заншалта хоол бэлдэжэ эхилбэбди! Фаршын орондо мундуу томо тахяа ородог юм байна. Хэншье мэдээгүй. Тиигээд лэ тахяагайнгаа томоһоо томо тушка холодильниг сооһоо арайшье гэжэ гаргабаб, остоол дээрээ табибаб. Манай шеф-мастер Гүүглэй багша остоолой хажууда хурса томо заазуураа баринхай, тахяагаа бэлдэжэ оробо.
Гүүглэй. Тахяагаа угаагаад. Досоохиень гаргажа абаад, томо томоор үеэрэнь задалжа сабшая.
Чигчи. Хүндэтэ радиошагнагшад, мастернай мүнөө тахяагайнгаа мяха заазуураараа үеэрэнь задалжа сабшаба. Мастертэ кастрюли хэрэгтэй болобо. Бинь кастрюли һарбайжа үгэбэб. Мастернай кстрюль соо уһа хэбэ. Тахяагайнгаа мяха кастрюль руугаа хэбэ. Плиткэ дээрэ табижархиба. Нам тээшэ ехэ строгоор зэрд гэжэ харажархиба. Айдхатай гээшэнь!
Гүүглэй. Зай, мүнөө тахяамнай боложо байг. А вообще. Кумык арад хаанаһаа бии болооб гэжэ таанадта асуудал табихамни.
Чигчи. Танай асуудалда харюу үгы, багша. Та маанадта хөөрэжэ үгыт, багша!
Гүүглэй. Зай, тиимэ юм һаань, шагнажа абагты. Кумыкууд Дагестан нютагта урда сагһаа ажаһуудаг байгаа юм. Ойлгоо гүт?
Чигчи. Ойлгообди, багша!
Гүүглэй. Блокнот соогоо бэшэжэ абагты. Конспектировать бологты.
Чигчи. Конспектировать болоноб.
Гүүглэй. Кумыкуд тюркнүүд юм. Тюрк хэлэтэй арад юм.
Чигчи. Тюркнүүд. Конспектировалааб.
Гүүглэй. Дальше пишем. Кумыкууд Росси гүрэндэ 503 000 хүнүүд бии юм.
Чигчи. Хахад миллион.
Гүүглэй. 503 000 гэнэб.
Чигчи. Исправить болооб на 503 000 хүн.
Гүүглэй. Так, саашань шагнагты, үхибүүд. Кумыкуудэй ажаһуудаг нютагта Тюменское ханство, Тарковское шамхальство. . .
Чигчи. Нахальство.
Гүүглэй. Шамхальство гэнэб. Тарковское шамхальство гэжэ байгаа юм, үшөө Утамышскийсултанат, Джидан гэжэ гүрэн байһан.
Чигчи. Джида. . .
Гүүглэй. Джидаа бэшэ, Джидан гэжэ бага гүрэн бии байһанаа үгы болошоһон. Кумыкууд юундэ тюркнүүд бэ гэжэ манай судлаашад, түүхэшэд олон верси-һанамжа оруулдаг. Нэгэнь, кумыкууд кыпчагуудтай хамтаржа, 13 зуун жэлнүүдээр энэ хада уулануудай газар нүүжэ ерээ гэжэ хэлэдэг. Нүгөөдэнь, кумыкуу хазарнууд юм гэжэ хэлэдэг. Гурбадахинь, кумыкууд анханһаа энэ газарта байдаг байһан арад юм гэжэ хэлэдэг.
Чигчи. А кумыкууд өөрын верситэй юм гү, хэд гээшэбибди гэжэ?
Гүүглэй. Кумыкуудшни, бидэн Кавказ нютагта эртэ урда сагһаа байдаг байгаабди. Бидэн Кавказай хада уулануудай үринэр гээшэбди гэжэ хэлэдэг юм. Зай, тахяамнай бусалжал байна. Гурилаа зуурая. Гурилаа шэгшүүрдэжэ, дээрэһээнь дабһа сасаад, адхажа сасаһан гурилайнгаа дундань хонхорложо, досоонь хоёр үндэгэнүүдээ, нэгэ стакан уһатай адхан хэжэ, гараараа зууража абаад, хабтайлгажа раскатать болгоод, дүрбэлжэн-квадратигуудаар зүһэжэ отолхом.
Чигчи. Квадратигуудаар.
Гүүглэй. Шанагдаһан тахяагаа табаг соо гаргажа абаад, хахад шүлыень нэгэ табаг соо хэжэ абаха, (энэ хахад шүлэмнай һүүлээрнь хэрэгтэй болохо), кастрюли соогоо дүрбэлжэн талхануудаа хэжэрхихэм. Болоторнь шаная.
Чигчи. До готовности варить квадратики.
Гүүглэй. Правильно, до готовности. Тиигээд мүнөө тандаа кумык арадай ирагуу найрагша Анвар Аджиев гэжэ поэдэй шүлэг уншаад үгэһүү!
Чигчи. Анвар Аджиев, кумыкский поэт.
Гүүглэй.
КУМЫК –  ЗЕМЛЯ МОЯ!
Кумык –  земля благами изобильная:
Хлеба и мясо, живность всех мастей…
Земля - отцов глубокой верой сильная,
Открытая от века для гостей.
Земля –  с простым агачкомузом сходная,
Струн мало, но с усмешкой не спеши:
Озвучит речь его простонародная
Любые проявления души
Кумык –  осколок песни нескончаемой,
Казачья слава, удаль под седлом…
След сабель, на разломах скал встречаемый,
Как сказ о героическом былом.
Кумык –  скакун с пшенично-желтой гривою,
Летит, летит, копытами звеня.
От искр, как пыль, взметенных им над нивою,
Костром степная светится стерня.
Он – моё детство…
Ноги загорелые,
В горошек ситец, птиц весенних трель,
За пазухою яблоки неспелые,
За поясом –  кустарная свирель.
Кумык –  ковер с бахромками вихрастыми,
В цветах земли родной, и потому –
Узорчатый –  он узелками частыми,
Пришпилен прямо к сердцу моему.
Кумык –  «Салам!» на сорока наречиях –  
Сердечное, не с горем пополам!
Всех искренне приветствую при встрече я
И получаю встречное «Салам!».

Чигчи. Салам, багша! Анвар Аджиевай Кумык нютагтаа зорюулагдаһан шүлэг буряад-монголой агууехэ багша Гүүглэй уншаба! Халуун альга ташалга!
Гүүглэй. Спасибо, баярлалаа! Анвар Абдулгамидович Аджиев гэжэ ехэ бэрхэ, уран бэшээшэ, ирагуу найрагша кумык хүн байгаа юм. 1914 ондо түрэһэн. Хасавюртовско аймагта, Дагестан АССР-тэ. 1934 ондо шүлэгүүдэйнгээ “Обновление”– “Янгырыв”гэжэ нэрэтэй түрүүшын сборник-согсолбори гаргаһан юм. Агууехэ дайн тухай шүлэгүүдые зохёоһон. Дэлхэйн олон уран зохёолшодой номуудые, зохёолнуудые кумык хэлэн дээрэ оршуулһан юм.  Трудового Красного Знамени ордендо хоёр дахин хүртэһэн, орден “Знак Почета”, олон мёдальнуудтай, арад зондоо хүндэтэй, Росси гүрэндэ мэдээжэ хүн ябаа юм.
Чигчи. Бидэн, залуу үетэн, иимэ хүнүүдэй нэрэнүүдые мэдэхэгүй юм байнабди. Гүүглэй багша, та маанадтаа хөөрэжэ байгты. Росси гүрэнэй бага яһатанай түүхэ, бага яһатанай мэдээжэ хүнүүд тухай, ёһо заншалыень, байдалыень. Иимэ ехэ гүрэн соо байгаад, бидэ бэе бэе тухайгаа мэдэхэ ёһотойбди, мэдэлсэхэ, ябалсаха, бэе бэедээ туһа хүргэжэ байха хэрэгтэй.
Гүүглэй. Зүб даа, Чигчи. Зай, хүндэтэ радиошагнагшад, танай        анхаралда кумык һайхан дуу! Шагнажа абагты! Гоё дуун!
https://my. mail. ru/music/search/%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8
Кумыкская народная песня «Чыгъып чыгъып», исполняет Екатерина Минсафина.
Чигчи. Гоёхон дуун байна. Аялгаар һайхан дуунуудтай, зэдэлээтэ ирагуу хэлэтэй кумыкууд юм байна.
Гүүглэй. Музыкальна паузамнай дүүрэшэбэ. Зай, хинкалияа хэжэ дүүргэе даа, нүхэд. Чесногоо даража, жэжэхэнээр хэршэжэ, нэгэ аяга соо зөөхэйгөөр хээд, чесногоо хубаажа, хахадыень зөөхэй руугаа, нүгөө хахадыень табаг соо абажа хэһэн шүлэ руугаа хэнэбди. Тахяагаа табаг дээрээ гаргажа, остоолоо бэлдэе. Аяга соо байһан чесногтой зөөхэй соус болоно. Табаг соо мундуу томо тахяамнай ХИНКАЛИ гэжэ нэрэтэй болоно.
Чигчи. Энэ шанагдаһан ехэ тахяагай мяхан ХИНКАЛИ ГЭЖЭ гү?!
Гүүглэй. КУМЫК ХИНКАЛИ гээшэшни энэл даа, Чигчи! Хүндэтэ радиошагнагшад, манайда ерэжэ кумык хинкалиһаа ама хүрэгты! Остоол тойрон һуужа, һониноо хөөрэлдэе, шууялдая, зугаалдая! Приятного амтатита!
Чигчи. Зай, конспектировалжа  дүүргэбэб. Хүндэтэ нүхэд, бү гайхалдая, манай мастер Гүүглэй кумык хинкали хэжэ маанадаа баярлуулба! Ерэгты манайда! Шалилдая, шашалдая! Уулзатараа!

Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат