«Шууялцая буряасаараа» сартуул аялгаар
Олон ястаны эдиж уудаг хоол тухай “Шууялцая буряасаараа” гэсэн дамжуулга Орос Уласы Юрэнхылэгчийн соёлы санаачилгын грантнуудай тусаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
НАНАЙЦАНГУУДАЙ ЗАНШАЛТА ХООЛ -
СОАКТА ЧОЛОНИ, БУЛДИН.
Чигчи. Бачигоапу! Бачигоапу, хүндэтэ хүвүүд, хүүхэд, эжы-аванар, авгай-ахайнар, эгэч- дүүнэр, баруун хүршэнэр, зүүн хүршэнэр, урда хүршэнэр, хойто соседууд, маршруткын водительнууд, трамвайн жолоочод, сургуулиин охранникууд, депутатууд, хоничод-малчад, гэр баряачад, дэлгүүры продавецууд! Гүүглэй багша, сайн байнуу!
Гууглэй. Мэндэ сайн, Чигчи! Хэдүүды тоолож суунавч?
Чигчи. Булта хүнүүсые, кто слушает манай радио. Кого-нибудь марчишоо болом, все, обижаться болохо!
Гууглэй. А, нээрээ, тымэ-тымэ. Зүв-зүв! Тэрэ үшө багшанараа нэрлүүлээч!
Чигчи. Ай, бурхан! Багшанараа мартаад байнав! Нэрлэйгүйдэч сто процентов уураа хүрэж дневниктам двойка тавих!
Гууглэй. Ай гэж, шамдаач, пока не поздно болоогүйдэнь бүхы багшанараынгаа нэрэнүүдые тооложо хэлэ!
Чигчи. Зай, чагнажайгты! Кхм-кхм! Миний гимназиин алтан багшанар, манай сургуулиин директор Баир Аюржанаевич, миний биологиин багша Евгения Зундыевна, любимэ химиин багша Галина Батоевна, дуртай математикын багша Гуржаб Очирович, литературым любимэ багшам Олеся Николаевна, физрагы багшам Бэлэгма Баировна, историин багшам Саяна Цырендоржиевна, информатикы багшам Арюна Вячеславовна, географиин багшам Эльвира Цыденовна, англи хэлэны багшам Алтана Владимировна, хитад хэлэны багшам Амгалан Ширапнимбуевич…Ой, эцээв, хэлим эцээ, перечислялж. Үшөө ямар предметууд бии бэлэй? Халтад гээд нэгэл предмет пропустить болоо волч, пяс гээл сразу двойка! Битнай стопудово мэдэх хүн гээчив! Опыт бии. Багшанар манай дамжуулгануудые хуу чагнаж суудаг гэж үнины мэдэхэв. Ай бурхан зайлуул! Вспомнил, буряад хэлэным любимэ багшам, эрхим хүндэтэ Арюна Рабдановна, ород хэлэным багша Сэсэгма Балдановна, нанайска хэлэны багшам Цыбигма Жаргаловна!
Гууглэй. Цыбигма Жаргаловна нанайска хэлэ таанарта заадаг юм үү?
Чигчи. Зааж эхилэй гэж үнөө шүни зүүдэлэйв! Цыбигма Жаргаловна зүүдэндэм гэрымнай цонхоруу веслоогоор тончоод, - Бачигоапу! Ба-чи-го-апу, Чигчи! Повтори! – гэж хашхарчайгаа.
Би урдаасань, - Бачигоапу, Цыбигма Жаргаловна!
Миний урдаас, - Суэ гэрбусу уй? Нэрээ хэлэ! – гэж хашхарчайн.
Биинь харюу үгэж байнав, - Ми гэрбуи Чигчи.
Цыбигма Жаргаловна урдаасам, - Суэ хайнка тасу? Ямар нютагывчи?
Биинь урдаасань, - Ми Улаан-Үдынби! - гэж хэлжэйнэв.
Цыбигма Жаргаловна, - Суэ сэсу хаду? Хэды нас хүрөөвчи? - гэж асуужайн даа.
Биинь, - Ми сэи деан дюэр, гэвэв. Арван нэгэтэйв, гэвэв. - Үглөөдэр ерээд шалгахав! Бэлсээд байгаарай дааваряа! Нанайска дифтонгонуудые цээжилдэхэвд! - гээд, лодкандоо суугаад, веслогоо гартаа баряад, Амур мүрэнынгоо урасхалаар доошоо уруудачив! Бинь в холодном поту чочиж сэриж босоод, юу гэсэн үшөө нанайска хэлэ би болчоо юм гэж гайхаж хүлсөө адхаж үүр цайтар унтангүй суугаа бэлэйв!
Гууглэй. Зүүдэ юм үү, хөөрхы чинь! Юуны зоболонто юмэ тэгээд!
Чигчи. Тыгээд лэ, багша, битнай үнөөдэр энэ манайнгаа дамжуулганда нанайска традиционно блюдо эрхим хайрата Цыбигма Жаргаловна багшадаа зорюулж хиихэм!
Гууглэй. Хиие тыгээвол! Би чинь как всегда бэлэн байнав! Юу, ямар продукт хэрэгтэй бэлэй! Опять рыба гэж үү? Загас үү? Юкола үү?
Чигчи. СОАКТА ЧОЛОНИ гэж нэрэтэй хоол бэлэсхэвд, багша!
Гууглэй. СОАКТА ЧОЛОНИ гээчимнай, тааак, хараелчи информаци: Соакта чолони — суп из полыни на рыбном или мясном бульоне, гэнэ.
Чигчи. Юу хэрэгтэй болонов да, багша?
Гууглэй. Ингредиентууд: халгай – гурван зуун грамм.
Чигчи. Крапива үү?
Гууглэй. Крапива. Үгы болонь, полынь хэрэглэж болохо гэнэ. То есть шаралжаа.
Чигчи. Шаралжаа?! Ай, бурхан! Шаралжаа ногоогоор шүлэ чанадаг юм үү!
Гууглэй. Зай, шаралжаагаа орхие даа. Халгайгаа гаргажиш.
Чигчи. О, как раз морозилкандам крапива бэлэн байна. Гаргажишые, тээ-тэрэ осетрина загасны цаахануур нялдаччод байна.
Гууглэй. Таак, осетрина байна. Осетр загасамнай юу нэрэтэй бэлэй буряасаараа?
Чигчи. Хэлмэ загас гэж хадаа?
Гууглэй. Хэлмэ загас гаргаавда. Крапива-халгай 300 грамм. Хартаабха 5 штук. Сонгино 1 штук. Хатаагдасан халяар.
Чигчи. О, халяар байха-байха. Тээ –тэрэ гурван литры банканда байна. Тэрэ гурван литры улан икрагы цаана харагдажайн. Харжайнуут?
Гууглэй. Олооб. Хэлмэ загас – осетр, выйти из строя!
Чигчи. Есть, выйти из строя! Нэгэ штук гү?
Гууглэй. Юу нэгэ штук гэж. Хараач, ямар мундуу загас гээчив энэ осетр чинь! Метр-полтора шахуу хадаа. Хэдэн кило болохо гээчив навскидку, а Чигчи?
Чигчи. Примерно, хорин найман килограмм болохо хадаа.
Гууглэй. А бэдэ хоерто 500 грамм хэрэгтэй.
Чигчи. Юрэдөө 500 грамм үү?! Ганца башкань тянет на пуд! Арван тава-зургаан кило ганца тархинь!
Гууглэй. Манай шүлэндэ юрэдөө 500 грамм хэрэгтэй болоно.
Чигчи. Интересно, а нэгэ нюдэнь хэдычнээн болох аав, а, багша?
Гууглэй. Полтора кило болохо гээч үү?
Чигчи. Үгы, однако, грамм 500 болох хадаа.
Гууглэй. Тыгээ бол, юу гэж намекаалж суунавч? Нюдөөрэнь шүлэ чанаха гэжэ үү?
Чигчи. Дэнч бол хоер нюдөөрэнь шүлэ чанаа бол үдхэн болох. Нэгэ нюдөөрэнь чаная.
Гууглэй. Чи уверен?
Чигчи. Би дуумалжа байнав.
Гууглэй. Зай, пока дуумалж суутарч, битнай энэ хэлмэ загасныгаа нюдэ малтаж байхын орондо, тарган нюруунаасань 500 грамм махынь отолж аваад Соакта Чолони шүлэ чанах бэлэсхэлэй хиижэ түхеорхэм. А пока дээрээ нанайска ардын дуу чагнаж суугты, нүхэд! Музыкальная пауза хиижэшые!
https://web.ligaudio.ru/mp3/%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F
Тонг Тори(Tory) Евгений Туман
Чигчи. ЧОЛОНИ! Сонирхолтой гээчинь. Буряасаар шүлэ гэж хэлэнэвдэ. Нанайцангууд ЧОЛОНИ гэнэ. Адил тухай үгэнүүд байжайн, багша? Чолони-шүлэни! Шүлэни-чолони!
Гууглэй. Адил үгэнүүд даарилдав уу. Нанайцангууд – тунгус-манжа угсатаны бүлгэмдэ ородог юм. Хэлэнь басал тунгус-манжа хэлэны семья, бүлгэмы байха. Урда цагаас хойшо олон зуун жэлнүүды хавад монгол манжа арад ястан Ази түвиин дэбисхэр дээрэ цугтаа эбтэйч, дайн хиижэч байгаа, худа-урагуудач болж, ес-занчалаараач, хэлэ амаараач, хуваацалдаж байгаа юм. Тымэ цаг байгаа, тымэ байдал байгаа юм.
Чигчи. Манай худа-урагууд болжич магадгүй. Вполне возможно гэж сананаб.
Гууглэй. Зай,ЧОЛОНИ шүлэ хиих хүн гүвдэ бэдэ хоер, али что?
Чигчи. Би бэлэн сууж байнав, всегда готов!
Гууглэй. Залуу халгайн навчиие чанаад, гаргаж үсынь, шүүсынь шүүж гаргаад, бажуугаад, угаагаад, загаснынгаа шүлэ руу хиигты гэнэ. Опустить халгай в рыбный бульон, добавить таван зуун грамм хэлмэ-осетра, хартаабха, сонгино и специи. Буцалгаж, шүлөө болоторонь чанаж гаргагты, гэнэ. Сэрюун газарта удаан байлгаж остолоо накрывать можно.
Чигчи. Зай, хүндэтэ радио-чагнагчад, пока шүлэмнай хүрчэй. Таанар Нанайцууд тухай асуудал тавиж болоно. Гүүглэй багша, нанайцууд тухай үшөө юмэ зугаалж үгоот доо.
Гууглэй. Зай, чагнагты наашаа чихээрээ. НАНАЙ хэлээр НА – гэж үгэ ГАЗАР юм. НАЙ – үгэ ХҮН. ГАЗАРЫ ХҮН гэдэг юм бэлэй өөрыгөө нанай хүн.
Чигчи. Человек земли гү?
Гууглэй. Газары хүн! НАНИ – гэж хөөрхэн үгөөр өөрыгөө нэрлэдэг байга юм байна. Оросууд нанайцуудые ГОЛЬДЫ гэдэг байга анхандаа. Хитадууд ХЭЧЖЭ гэдэг байгаа юм.
Чигчи. Үнөө цагта нанайцууд хэды олон зон үльдеэ юм?
Гууглэй. 16 мянга шахуу үльдеэ.
Чигчи. Тымэ үцөөн гү?
Гууглэй. Үцөөнч бол манай Росси гүрэны түүхэдэ олон нэмэри оруулсан, алдарчисан, түүхэдэ орсон арад юм. Жишээнь, дайны цагта нанаец Максим Пассара гэж агуу ехэ алдарта снайпер-мэргэн баатар хүн яваа юм. Совет үе цагта нэрэнь олоны дунда мэдээж байгаа юм. Үнөө цагта мэдэх хүн щгы хадаа. Кола Бельды гэж – агуу дууч, артист хүн байгаа юм. Бүхы Советскэ Союзаар алдарчисан хүн байгаа. “Мы поедем ,мы помчимся на оленях утром ранним, и отчаянно ворвемся прямо в светлую зарю! Э-хэй!”
Чигчи. А, би телевизорээр дамжуулга хараа сэмбэ. Кола Бельды – знаменитый советский чукча гэж гараа сэн.
Гууглэй. Чукча бэш юм, нанаец хүн байга юм. Не путать. Үшөө Дерсу Узала гэж ангууч үвгэн байгаа юм, Арсеньев гэж военнэ исследователь хүнтэй явалцаж, Арсеньевы проводник болж, бүхы Сихотэ-Алинь, Уссури газараар дагуулж явсан хүн байгаа юм.
Чигчи. Дерсу Узала гэж кино бии хадаа?
Гууглэй. Киноч байха, номоч бии, жүжигч тавьсан байх манай Үльгэр театр. Зай, Чигчи, үшөө иимэ нанай блюданууд байдаг юм байна, ПУРЭМСЭ, БУЛДИН гэж дуулаа сэн гүч?
Чигчи. Үгы!
Гууглэй. Булдин— холодец из хряща калуги или осетра, гэнэ.
Чигчи. Калуга загас уу? Осетр загасаа на потом орхижэшые.
Гууглэй. Тэгэе. Калуга загасаа алив наашань. Калуга гэж загасны тархиень таариж аваад, ясынь махтайнь жижихнээр хэрчиж авах хэрэгтэй. Зай тыгээд, тархинь сайн угаагаад, усанда чанаж эхилэе. Сайн, үлтэртэрэнь буцалгаж, яснаасань салгааж, махынь дахиж шүлэрүүгээ хииж, хэрчэгдэсэн яса махтайнь нэмэжэ хиигээд, удаан гал дээрэ гучаад-дүчөөд минута байлгаад, халяар нэмэж, шүлөө гаргаад, нэгэ цаг сэрюундэ байлгагты.
Чигчи. Тыгээд, цаг үнгэрсэны сүүлдэ остоолоо бэлэсч тоорин суугаад приятного амтатита!
Гууглэй. Зүв хуу хиивэч! Хүндэтэ манай радио-чагнагчад, гэры хозяйканууд, хоол бэлэсхэ дуртайчуул, шэнэ хоол зохеохо дуратайчуул манайда ерэж эксперимент хииж, бэдэнтэйгээ гоеор зугаалж, ярилцаж, сониноороо хуваацалдаж, жаргаж цэнгэж сууялдаа! Уулзахавд!
Чигчи. Хүвүүд, хүүхэд, миний хүндэт багшанар, би энэ радио-дамжуулгад миин амаа ангайлгаж суунагүйв,басал нэмэр хииж, арад зондоо хэрэгтэй ажил явуулж байнав. Так что, гэнтэ хичээлдээ хожимдоо болом, хүлисч хайрларайт намайгаа! Уулзатараа!
Дамжуулга бэлдэгчэд:
Зохёон найруулагча – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран сайханы хүтэлбэрилэгчэ Жалцанов
Эрдэни
Чигчи –– Буряад театрай зүжэгчин Ранжилова Ольга
Гүүглэй Мэргэн –– Жалцанов Эрдэни
Абяа найруулагча – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд