Положение 71-го конкурса "Эхэ хэлэн - манай баялиг"

БУДДЫН ШАЖАНТАНАЙ ЗАНШАЛТА САНГХА

«ДАШИ ЧОЙНХОРЛИН» БУДДЫН ШАЖАНАЙ ЕХЭ СУРГУУЛИ

«ЭХЭ ХЭЛЭН – МАНАЙ БАЯЛИГ»

Бүгэдэ Буряадай һургуулинууд хоорондын 71-дэхи найр

2026 оной октябриин 23

Эбээн тэдхэгшэ: Буряад Уласай Толгойлогшын ба

Буряад Уласай Засагай газарай Захиргаанай мэдээсэлэй хороон

НААДАМАЙ ЗОРИЛГОНУУД

– Наадам буряад хэлэнэй гайхамшагта баялиг болохо нютаг хэлэнүүдые алдангүй үлээхэ, эхэ хэлээ хүндэлхэ, эхэ хэлэнэйнгээ нөөсэ баяжуулха, нютаг хэлээрээ харилсаха таарамжатай оршон байгуулхын тула эмхидхэгдэнэ

– Наадамай гол зорилго – аман хэлэ хүгжөөхэ, нютаг хэлэнэй үгүүлбэриин аялга һайн ойлгохо, хэлэхэ дадалтай болгохо.

– Түрэл арадайнгаа хэлэ, соёл, уралиг үзэхэ хүсэлынь урмашуулан дэмжэхэ, хүүгэдэй урлаха, зохёохо арга боломжо хурсадхаха.

НААДАМАЙ САГАЙ ХУБААРИ

«Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн hургуулинууд хоорондын наадам Ивалгын дасанда 2026 оной октябриин 23-да үглөөнэй 10 сагта эхилхэ.

УРИЛДААНАЙ ЯНЗАНУУД:

1. Монгол хэлэ шудалая.
2. Тест
3. Эдир репортёрнуудай зохёохы ажал
4. Бэлигүүн толи
5. Этигэлэй Хамбын зальбарал
6. Арһан урлал
7. Һэеы урлал
8. Модон дархан
9. Уран баримал

НААДАМАЙ ЭРИЛТЭНҮҮД

– Мэдүүлгэ, Согласие дансануудаа октябриин 21 болотор exexelen@mail.ru гэһэн сахим хаягаар эльгээхэ.

– Тестдэ орохо һурагша өөрын али сургуулиин ноутбук абаад ерэхэ. Сайт дээрэ регистраци хээд ерэхэ шухала. Анхарагты: пароль, логиноо бу мартагты!

– Урилдаан бүхэндэ бүлэгүүдһээ 1-1 хүн орохо. «Этигэлэй Хамбын зальбарал» бүлэгөөрөө сээжээр уншана.

– Басагад буряад заншалаар үһэеэ гүрөөд ерэхэ.

– Соносохо хүдэлмэринүүд радиодамжуулгын эрилтэдэ хүрэхэ ёһотой. Аудиофайл бэшэхэдээ хоолойгоо сэбэрээр шэнгээгты. Диктофондо үлүү абяа, шууяа, түерөө оруулхагүй (холодильник, телевизор, радио, телефон болюулха). Түлижэ байһан галай хүүеэнһээ холо ошохо шухала.

– Анхарагты, аудиофайлаа нэрлэхээ бу мартагты (һургуули, номинаци, һурагшын нэрэ). Аудиофайлаа диктофон дээрэ бэшэхэдээ, даабари уншахынгаа урда һурагша нэн түрүүн өөрынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг – һургуули, ангияа хэлэхэ.

НААДАМАЙ ШАТАНУУД

Табан хушуу мал гэгдэһэн морин, үхэр, хонин, ямаа, тэмээгээ үе наhаараа үдхэжэ hууhан буряад зоной ажабайдалые адууhа малhаа амяарнь харахын аргагүй юм. Тиимэһээ эхэ хэлэндээ зорюулһан «Эхэ хэлэн – манай баялиг» гэһэн наадамай шатанууд үндэһэн шагай нааданай буудалнуудай нэрээр нэрлэгдэнхэй.

Шагайнууд хонин, ямаан, морин, үхэр, тэмээн гэһэн ондо ондоо үзэгдэлтэй байдаг юм. Хабтайжа бүхыгөөд унаһан шагайе «хонин» («бүхэ»), хонхойгоод унаһыень «ямаан» («хонхо»), бүтүү талаараа өөдөө хараад тогтоһониинь «морин», хээтэй хажуугаараа өөдөө хараһаниинь «үхэр», сомсойгоод тогтошоһониинь «тэмээн» («ёро») болодог юм.

МЭДҮҮЛГЫН ЖЭШЭЭ

10 һарын 21 болотор exexelen@mail.ru хаягаар эльгээхэ.

Аймаг ________________________Һургуули___________________________

Хүтэлбэрилэгшэ багшын (багшанарай) обог нэрэ ______________________

Холбоо бариха утаһан, e – mail: ____________________________________

Бүлэгтэ орохо үхибүүдэй обог, нэрэ, анги:

НААДАМАЙ ДҮРИМҮҮД

I ШАТА

ШАГАЙН МОРИН ТАЛА

Холо газарые ойртуулдаг, хариин зониие нэгэдүүлдэг, хазаар дараа хатартай морин эрдэниин нэрэтэй түрүүшын урилдаан.

БЭЛИГҮҮН ТОЛИ (10 оноо)

Хоер ёслолой абаха орхихо тухай хэлсэн бэлигүүн толи гэсэн үйлэ. Э-Х. Галшиевай «Бэлигүүн толи» һүүлшын хэблэл. http://ehehelen. ru/wp – content/uploads/2019/01/Beliguun – toli – poslednaya – versiya. pdf

“Хоер ёсын абаха орхихо тухай хэлсэнэй бэлигүүн толиноос үйлэ хойноос удаан үзэжэ эдлэхын үедэ машид үйлдэсэнэй табадчи”. Даабари:  231-287 нюурта үгтэһэн 537-664 сургаалнуудһаа гурбыень шэлэн абажа, мем (уряа, зарлал зураг) болгогты, тэрэ ажалаа хамгаалагты. Танай зорилго хадаа сургаал соохи үйлэ ушарай һубарил зураглан харуулха бэшэ, һургаалай юрэнхы удха өөһэдөө ойлгожо мем зураха, тэрэнээ хөөрэжэ шадаха.

P.S. «Плакат» гэжэ үгэ оршуулхада уряа, зарлал болохоор зурагууд гээд толи соо үгтэдэг. Һүүлэй үедэ интернет соо плакадай зорилгодо дүтэрхы «мем» гээд нэрлэгдэһэн урлалай зүйл хэрэглэгдэдэг болонхой. «Мем» гэжэ урлалай янза тухай бэшэхэдээ, зураг, фотозураг, видео, үгэ, мэдүүлэл, элдэб тэмдэг, үнгэ, смайлик хэрэглэн, ямар нэгэ ойлгосо олондо мэдүүлхэ, ойлгуулха, тарааха арга гэнэ. Сургаалай удха зүбөөр гаргаха гэжэ оролдогты, нютагайнгаа ламанартай зүбшэн хөөрэлдэгты.

ШАГАЙН ХОНИН ТАЛА

Ууса дүүрэн хэшэгтэй, урдаа хараха хушуута мал, хонгор дайдымнай шэмэг – хун сагаан хонин эрдэниин нэрэтэй хоёрдохи тэмсээн.

«БАЯН ХЭЛЭТЭЙ АРАД – ЕРЭЭДҮЙТЭЙ»

а) «Монгол хэлэ шудалая»

Хүндэтэ үхибүүд! Һуралсалай жэлэй эхин 71-дэхи урилдаанда шэнэ үгэнүүдтэй танилсан сээжээр хэлэхэ аргатай боложо, мэдүүлэлнүүдые ород хэлэн дээрэ оршуулха, шүлэгүүдые сээжэлдэхэ. Үгтэһэн асуудалнуудта  харюу бэлдэжэ, диалог зохеожо, тэрэнээ наадахат.

1.  Үгэнүүдтэй танилсан сээжээр хэлэхэ.

Хоёрдугаар – второй

Манай – наш

Байшин – дом, здание

Шинэ – новый

Сайн – хорошй

Танхим – зал

Саруул – светлый

Тохилог – благоустроенный

Дэргэд – около, при

Номын сан – библиотека

Зохиолууд – сочинения, произведения

Тухай – о, об

Бий – есть, имеется

Нам – партия

Гишүүн – член

Таних – знать, узнать

Хүлээх – ждать, ожидать

Хэлэх – говорить, сказать

Даалгавар – задание

Өгөх – дать, задать

Түүний – его

Үдэш – вечер, вечером

Бэлтгэх – готовить, делать

Сонин – газета

Бичгийн сав, цүнх – портфель

Чиний – твой

Та нар – вы

Өөрийн – свой

Үүрэг – обязанность

Мэдэх –знать

Онц сайн – отлично

Сурах – учиться

Цаг – время, час

Зөв – правильно

Ашиглах – использовать

Үргэлжид – постоянно, всегда

Орчуулах – перевести

Аав – папа, отец

Орой – поздно, вечером

Хаах – закрыть

Салхивч – форточка

Нээх – открыть

Чамайг – тебя

Эд хогшил – имущество, собственность

Хамгаалах – беречь, охранять

Ээж – мама, мать.

Заав – показал, указал, провел

Энэ – это, вот

Юу – что

Байна – есть, является

Ном – книга

Тэр – то, он там

Дэвтэр – тетрадь

Хаа – где, куда

Тэнд – там

Энд – здесь

Одоо – теперь

Болно – будет

Би – я

Сурагчид – учащиеся

Хичээл – урок, занятие

Өнөөдэр – сегодня

Хийв – сделал

Тасалгаа – комната

Хаалга – дверь

Цонх - окно

Шал – пол

Тааз, адар – потолок

Хэн – кто

Багш – учитель

Сууна – сидит, сидят

Сандал – стул

Ширээ – стол

Та – вы.

2.Переведите на русский язык

1) Өнөөдэр миий дүү энд ирнэ.

2) Нөхөр Дамдин намын гишүүн үү?

3) Нөхөр Дамдин намын гишүүн юм.

4) Багшийн номыг хэн авав?

5) Багшийн номыг миний нөхөр авав.

6) Одоо би энэ хичээлийг давтана.

7) Чи намайг хүлээ.

8) Би чамайг хүлээнэ.

1. Диалог зохёожо, тэрэнээ наадагты.

Бид танилсав

-  Та сайн байна уу?

-  ...

-  Сайн байна. Сонин юу байна даа?

-  ...

 - Та намайг таних уу?

- ...

- Минии нэр .... минии овог ... . Та хэний хэн бэ?

-...

- Та хаанаас ирэв?

-...

- Та юугээр ирэв?

-...

- Та хэзээ ирэв?

-...

- Минии дүү Дорж ямар сурч байна?

-...

- Минии дүү Дорж амралтын цагаар гэртээ их ажил хийнэ.

-....

- Дорж гэртээ сүхээр түлээ хагална. Бас модоор ширээ. Сандал хийнэ. Заримдаа сонирхолтой ном уншина.

1. Даабари:

Эндэ үгтэһэн монгол хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн  шүлэгүүдые сээжэлдэгты. Энэ урилдаан биледэй  гуримаар үнгэрхэ.

Шүлэгэй үгэнүүдээр толи тааруулан бэлдэгты, монгол үгэнүүдэй бэшэлгэ, удха хадуугты.  Энэ даабариһаа хэды монгол үгэнүүдые мэдэхэ болоһыетнай  шүүгшэд шалгаха.

Монгол  үгэнүүдэй үгүүлбэри дээрэ хүдэлэгты.

Шүлэг  бэшэһэн  ирагуу найрагша , шүлэгэйнь удха тухай монголоор  хөөрэгты.

1)  Б. Доржсүрэн 1947 онд Улаан-Баатар хотод төржээ. Хүүхдэд зориулсан «Хорин хаврын бодол», «Наран бүүвэй», «Зуслангийн унага» зэрэг ном хэвлүүлсэн. «Мэргэн бөөдий» киногоороо хүүхдийн дунд алдаршжээ.

Дөрвөн улирал

Хүүхэд бидний баяр болдог

Хөгжөөнт зуны улирал сайхан.

Амтат жимсээр бэлэг барьдаг

Алтан намар ай даа гоёхон.

Сүлд модны наадам болдог

Сүртэй өвөл бас гайхам.

Зун намар өвлийн

Зугаатай бүгдийг дуурайсан хавар

Сайхан, гоёхон гайхам!

2) Ж.Дашдондог. Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн. Д.Нацагдоржийн болон «Алтан унага» шагналт хүүхдийн зохиолч Жамбын Дашдондог бараг бүхы л уран бүтээлээ сургуулийн өмнөх насныханд зориулжээ», «Аав, ээж, би», «Өргөө», «Тэнгэрийн шүлэгчид», «Долоон бөхтэй тэмээ», «Алтан харш» зэрэг олон ном туурвижээ.

 Эрвээхий

Эрээн цоохор эрвээхий

Эрэг нугаар дэрвээхэй

Цэцэг цэцгээр хэсээхэй

Цэнгэн баясан нисээхэй

Үдшийн нарнаар жаргаахай

Үүлэн сүүдрээс үргээхэй

Газрын цэцэг найгааха

Ганган бүжиг хийгээхэй

Тэнгэрийн цэцэг эрвээхий

Тэндхийн бүжигт эргээрэй

 (Монгол хэл -ссылка) «Монгол-орос толи», «Орос-монгол толь», «Буряад-ород толи», нютаг үгэнүүдэй толи хэрэгтэй болохо, . https://buryadxelen.com/

б) ТЕСТ.

Бүлэгэй нэгэ гэшүүн сайт дээрэ регистраци хэхэ, удаань маанадай дурадхаһан тест энэ урилдаанда ороод, дүүргэхэ аргатай. Сайт https://xesheel.exexelen.ru/ Как проверять вопросы: дээрэ үгтэһэн тестнүүдээр бэеэ һорихо, мэдэсээ бэхижүүлхэ аргатай. Регистрация и запись на курс: https://disk. yandex. ru/i/qnlziaYiWptcmg

Тестовэ даабари дүүргэлгын даабарида бүлэгһөө 1 хүн орохо ёһотой.

Монгол хэлэнэй  үйлэ үгэнүүд, хүнэй зан абариин һайн, муу таланууд, гадаада түхэл, тэмдэгэй нэрэнүүд, арадтаа хүндэтэй солотон гэһэн сэдэбүүдтэй тест байха. Сайт  https://xesheel.exexelen.ru/.

Урилдаанда бэлдэхэдээ, монгол хэлэнэй  үйлэ үгэнүүд, хүнэй зан абариин һайн, муу таланууд, гадаада түхэл, тэмдэгэй нэрэнүүд, арадтаа хүндэтэй солотон харюунуудые сахим юртэмсэдэ хараха. (ссылка на тест). «Ород-монгол толь» соо үгтэһэн үгэнүүдые наринаар харагты, хадуугты.

Ажалайнгаа хэрэгсэл – ноутбугаа абаад ерэгты.

в) Эдир репортёрнууд. 0 – 10 оноо

Хүндэтэ үхибүүд! Таанар ерээдүй зунай амаралтанууд тухай интервью 5-дугаар сарада бэлдэһэн байнат. Мүнөө интервью соогоо зунайнгаа амаралта хэр үнгэргэбэт, юу хээбта, түсэбүүдтнай бэелээ гү гэһэн дүн гаргахат, шэнэ һуралсалай жэлдэ ямар түсэбүүдые табиһан тухайгаа соносохот.

Энэ урилдаанда 2 хүн (сэдхүүлшэ ба интервью үгэгшэ) оролсохо ёһотой. (3-5 мин.). Интервью бэшэлгэдэ һануулга  үгтэнэ. 

– Бэшэһэн ажалаа МP3 аудио файл (3-5 мин.) болгожо уншаха (аудиофайлай эрилтэнүүд положениин дээрэ);
– Аудио (заабол МР3) exexelen@mail.ru хаягаар октябриин 20 болотор ябуулха.

ШАГАЙН ҮХЭР ТАЛА

Буян хэшэг уряалая

Этигэлэй Хамбын зальбарал бултадаа сээжээр уншаха. Үгэнүүдээ тодоор үгүүлэн, бүлэгөөрөө уншаха гэһэн даабариин эрилтэ дүүргэхэ шухала!

www.ehehelen.ru гэһэн сайтын номой һан соо «Этигэлэй Хамбын зальбарал» татажа абаад, зүбөөр уншажа һурагты. Хоороор уншахынгаа урда һурагшад нэн түрүүн өөһэдынгөө нэрэ, нютаг, бүлэг – һургуули, ангияа хэлэхэ.

ШАГАЙН ЯМААН ТАЛА

Һүбэлгэн гээшэнь аргагүй, хурдан түргэниинь гайхалтай, бэлшээриин һайниие бэдэрдэг, бэрхэшээл гэжэ мэдэдэггүй ямаанай зан абариие һайшаажа орохо урилдаан.

Оёдолшо басагад арһан урлал, һэеы урлал гэһэн хоёр шэглэлээр хүдэлхэ. Хэһэн оёдол тухайгаа 2 мин соо хөөрэхэ. Хөөрэһэнтнай 0 – 2 оноогоор, гол ажалтнай 0 – 8 оноогоор сэгнэгдэхэ. Дүн гаргалгада 0 – 10 ниитэлһэн оноо табигдаха.

а) Арһан оёдол

– Түрүүшынхиеэ ерэhэн үхибүүд арhаар оймһо оёод, тэрэнээ гадарлаад ерэхэ.

– Нааданда ябажа байһан басагад урда нааданда оёжо байhан сээжэбшэнүүдээ дүүргээд ерэхэ. Нарай үхибүүдэй хушаад унтаха хүнжэлэй хэб хээд ерэхэ, тэрэнээ болохоо байhан нааданда оёхо.

“Арһан оёдол”, “Һэеы урлал” урилдаанда орогшод оёдол хэхэдэ хэрэглэгдэхэ үгэнүүдээ дабтаад, хөөрөөндөө зүбөөр хэрэглэжэ шадаха болоод ерэгты. Нэмэлтэ асуудалай гарабал, эндэ үгтэһэн үгэнүүдэй удха мэдэхэ байха  байха зэргэтэйт.

Эсхэхэ – кроить

Хэмжүүр – мерка

Оёхо – шить

Оёдол – шитьё

Оёдолшон – швея

Хүбөөлхэ – оторачивать, окаймлять

Хүшэхэ – стегать, простегивать

Зүйхэ – сшивать

Гадарлаха – покрывать материей

Хушаха – покрывать материей

Шэрэхэ – стегать простегивать

Хуниха – делать сборки

Хэб – выкройка

Хирхаг, хүбөө – кайма

Залаа – кисточки из красных ниток, украшение островерхих шапок

– Хониной элдэһэн арһаар, али хэрэгһээ гараһан арһан дэгэлээр (дубленко, хүнжэл, хүүртиг…) оёнобди. Оёдолдо хэрэгтэй юумээ абаад ерэхэ: канцелярска хутага, хурса хайша, шугам, хурабша, карандаш гү, али ручка, арһа оёдог тусхай зүү. Анхарагты: тэбэнэ бэшэ, №10 ниидхэ.

– 2 минутын туршада яагаад оёхо (оёһон) тухайгаа хөөрөө, зугаа хэхэт. Арһан хубсаһан бэедэ һайн нүлөөтэй эдлэл юм. Юунэй арһа, оёдолой ямар зүү хэрэглэнэбта, яагаад хэб бэлдээбта, юу оёжо дүүргээбта г.м. тухай хэһэн хөөрөөндэ – 2 оноо, даабари-ажалтнай 8 оноо хүрэтэр сэгнэгдэхэ.

б) Һэеы урлал.

Шэрдэг шэрэхэ оёдол монгол туургатанай  үни холын түүхэтэй урлал болоно. Яажа шэрдэг зүбөөр шэрэхэб, юун хэрэгтэй болохоб гэхэшэлһэн асуудал зүбшэлнүүдые “Һэеы урлал” урилдаа ябуулха Ася Лыгденова багшын тайлбари бэшэг соо харагты  (Инструкция Шэрмэл шэрдэг үгтэхэ).

– 50х50 хэмжүүртэй сэбэрхэн һэеы шэрэжэ оёхо ажалда бэлдээд асарха (сэбэрлэгдээгүй һэеыдэ оноо дарагдаха);

– һэеы шэрэхэ зүү, утаһатай ерэхэ;

– 35х35 хэмжүүртэй стулда, машинада хэдэг hуудал (олбог) оежо  асарха.

– Хун шэнги дун сагаан һэеы хаана хэрэглэжэ болохоб, юрын бүдөөр оёһонһоо һэеыгээр урлахада хэр хүндэб, оёдолой ямар янзануудые хэрэглээбта, һэеы оёдолдо эгээл шухалань юун бэ гэхэ мэтэ асуудал тодолон, өөрынгөө һанамжа бодолоо хэлэхэ. Гэрэйнгээ даабари яажа дүүргэһэн тухайгаа (пошаговое описание работы около 2 мин.) тодорхойгоор хөөрэжэ үгэхэдэ 2 оноо нэмэгдэхэ.

Удаадахи наадамда хэрэглэхэ һэеы худалдан абахат, 1 п.м. һэеы …..  түхэригтэ (50% хямдаралтай). Оёдолшондо хэрэгтэй хэрэгсэлнүүдые – хурса хайша, шугам, хурабша, карандаш гү, али ручка, утаһа ниидхэ асарха.

ШАГАЙН ТЭМЭЭН ТАЛА

Арад зоноо тэдхэдэг, элинсэгэйнгээ нютагта заяан гэжэ магтуулһан ажалша, бүхэриг тэмээндэ зорюулагдаһан шата. Эжы абын дүршэл халан абаха басагад, хүбүүдтэ зорюулагдаһан урилдаан.

А) Модон урлал.  Шэрээ. Үргэн, үндэрынь өөһэдөө тааруулан дархалха

Б) Уран баримал.  Тарбаган. Хэмжүүр: утань 20 см.

Хүндэтэ уран дархашуул болон уран барималшад!

Модоор, пластилинаар хэһэн бүтээлнүүд тухайгаа яагаад хэһэнээ, хэн туһалааб гэжэ түрэл хэлэн дээрээ зугаалжа, хөөрэжэ үгэгты.

(пошаговое описание работы).

Танай хэһэн хөөрөөн амяараа сэгнэгдэхэ: гол ажал – 8,0 оноо, хөөрэһэн – 2,0 оноо

ШАНГУУД ТУХАЙ

1, 2, 3-дахи һуури эзэлһэн һурагшадай бүлэгүүдтэ ба тэдэниие бэлдэһэн багшанартань диплом болон мүнгэн шан (30 мянга, 20 мянга, 10 мянган түхэриг) мүн тусхай бэлэгүүд барюулагдаха.

ХЭРЭГЛЭХЭ НОМ ЗОХЁОЛ

1. С. Д. Бабуев, Ц. Ц. Бальжинимаева «Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи» У – Ү, 2004;
2. Бэлигүүн толи
3. «Учение Пандито Хамба Ламы Д. Д. Этигэлова», 2016, 2017, 2018, 2019; 2020; 2021. Ссылкэ: https://docs. google. com/document/d/1ejak22tQ0qVnAr_lr8LIgBuv7LaNDtRtdbjHDGftpQs/edit# heading=h. 3dpy54d6sgj9
4. «Буддаадын шажанай үгын тайлбари толи», «Даши Чойнхорлин» университедэй хэблэл, Ивалга, 2016 он;
5. «Буряад үнэн» сонин болон бусад сонин, сэтгүүл, номууд;
6. Галдан Ленхобоев «Ашатын һайхан заяан» ном татажа абагты: http://soyol.ru/culture/books/4356/
7. Лодон Линховоин «Лодон багшын дэбтэрһээ» ном татажа абагты: http://soyol.ru/culture/books/4357/
8. Сүлжээндэ ороод, фейсбук холбоондо Хамба лама Дамба Аюшеевэй хуудаһа хараха;
9. «Буряад хэлэнэй тобшо тайлбари толи», У – Ү, 2004

• http://soyol.ru/bur/
• Л. Шагдаров. К. Черемисов. Буряад – ород толи, У – Ү, 2006