«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
ДАЛАЙН ХАЛИМ АВАРГА ЗАГАСНЫ МАХ ЭДИЖ ҮЗӨӨГҮҮТ?
ЧУКЧА, ЭСКИМОС, КОРЯК, ИТЕЛЬМЕН АРАДУУДЫ ХООЛ.
Чигчи. Амар мэндэнүүд, үхибүүд! Сайн байнуу, Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Амар мэндээ, хүндэтэ радиошагнагшад! Сайн байнуу, минии бишыхан товарищ Чигчуудэй!
Чигчи. Битнай тандаа чукча хэлэн дээрэ шүлэг уншажа туршахамни. Не обессудь болооройгты!
Гүүглэй. Не обессудь болохобди. Турша, уншажархи! Внимательно шагнахабди.
Чигчи. ПЛЕВЫТ гэжэ үгэ оршуулжа боломжогүй хадань, примерно иигээд ойлгуулжа туршаһуу. ПЛЕВЫТ - «Прежде чем осуждать, посмотри сначала на себя» гэһэн удхатай.
Гүүглэй. “Бусад хүнүүдые бү шүүмжэлэ, өөрыгөө хара” гэһэн удхатай юм хаш.
Чигчи. Примерно тиимэ.
ПЛЕВЫТ
Мургинэт ытляат
конпын гивэ:
этлы тэнну
элгы кыльин
и’гнэтыль ын
о’равэтль ан,
плевыт-ым
ынкэн тури
э’вгыт каль о
конпын ыннин!
Этлы тэнну
Элгы кыль ин
Юргыл тыль ын,
Рулыл тыль ын,
плевыткэй
конпын тури
ныгыт тэпъэв,
амар магты.
Кэглын ангэт,
гивэ ыннот
ынпы янвыт
моры кагты.
Вытку ынпын
мури нъэлык,
мытэ вынно
э’птэ ыннин.
Тэнычь ыкэй –
Эмтэл пыль ын,
Коргычь ийнын –
Амвай ныль ын,
арма гыргын –
эмрул тыль ын,
ынан нэнчь ан –
рэнпэ выркын,
гивин итти
галян ано.
Мургин ытль ат –
игыр мури –
мыти выркын
тэны рыг мич.
Антонина Кымытваль зохёогоо юм.
Гүүглэй. Ямар гүнзэгы удхатай үгэнүүд гээшэб!
Чигчи. Багша, та чукча хэлэ мэдэхэ юм гүт?
Гүүглэй. Бишни Гүүглэй Мэргэн багшаб гэжэ мэдэхэгүй юм гүш, Чигчи! Бүхы дэлхэйн арад зоной хэлэ мэдэдэг, ойлгодог, ярилсадаг.
Чигчи. Энэ шүлэг юун удхатай юм, багша, ойлгобо гүт?
Гүүглэй. “Не стоит смеяться над споткнувшимся или совершившим ошибку человеком. То, что сегодня вам может показаться смешным – временно и преходяще в этом огромном мире. ” – гэнэл даа чукча хэлэндээр.
Чигчи. А буряадаар юун гэжэ хэлэхээр бэ?
Гүүглэй. Алдуу хэһэн, бүдэржэ унаһан хүниие бү доромжоло. Мүнөөдэр шамда энеэдэтэй һанагдажа болохо зүйл энэ ехэ юртэмсэ дэлхэй дээрэ мүнхэ бэшэ, вечно бэшэ, түр зуурын юм. Мгновение.
Чигчи. А, понятно болоо. Ойлгооб.
Гүүглэй. Зай, товарищ минии, ямар хоол бэлдэхэмнайб?
Чигчи. МАНТАК!
Гүүглэй. Энэшни юун гэһэн эдеэн бэлэй?
Чигчи. Багша, та Гүүглэй Мэргэн бэлэйт. Все знаете, на всех языках зугаалнат! Бү притворяться болыт даа, пожалуйста.
Гүүглэй. Хи-хи-хи. Зай, МАНТАК гээшэш КИТ-ХАЛИМ загаһанай мяхан гээшэ.
Чигчи. Во-первых, ХАЛИМ – рыба бэшэ, не загаһан, а һүнпитающее. Молокопитающее.
Гүүглэй. Млекопитающее.
Чигчи. Хэлэнэл гүби, млекопитающее гэжэ.
Гүүглэй. Млекопитающее!
Чигчи. Млекопитающее гэнэб!
Гүүглэй. А во-вторых?
Чигчи. А во-вторых, МАНТАК – ХАЛИМ МЕЛЕКОПИТАЮЩИИН мяхан бэшэ, а сало, өөхэн, арһантайнь, кожатэйнь. Сало с кожей.
Гүүглэй. Правильно хэлэбэш, молодец, Чигчи. Олон юумэ мэдэхэ юм байнаш в свои годы! Иимэ жаа болоод лэ, ума полная палата һууналши!
Чигчи. Намайе мухар ухаатай, глупыш гэжэ бү һанажа һуугты. Би вам үшөө покажу.
Гүүглэй. Одоо лэ показать болохош гэжэ этигэнэб! Зай, МАНТАК остоол дээрээ гаргабаб. Саашань юу хэхэ, яахабиб?
Чигчи. Зай, хүндэтэ радиосонсогшод, холдильниг соогоо байһан хахад кило МАНТАК гаргажа, остоол дээрээ табижа хурса хутагаараа кубиками зүһэжэ отолоод. . .
Гүүглэй. Таак, МАНТАК морозилка соогоо оложо гаргабаб. Яһала хүрэшэнхэй байна лэ. Зүһэжэ отолбоб.
Чигчи. Кубиками отолоо гүт?
Гүүглэй. Так точно! Кубиками отолооб. Саашань.
Чигчи. Баруун гарайнгаа хоёр хургануудаараа нэгэ кубик МАНТАК осторожно барижа абаад, мееедленно гараа ургөөд. . .
Гүүглэй. Осторожно барижа абааб. Меедленно гараа үргөөб. . .
Чигчи. Амаа широко открывадлаад. . .
Гүүглэй. Амаа ангайса айнгайлгааб. . .
Чигчи. И аккуратно хэлэнэйнгээ үзүүр дээрэ табижархигты үнөөхи МАНТАКАА.
Гүүглэй. Аккккуратно хэлэнэйнгээ үзүүр дээрэ табибаб.
Чигчи. Тиигээд, амаа хаагаад, МАНТАКАА 34-н шүдэнүүдээрээ жажалжа эхилэгты.
Гүүглэй. 18-н шүдэнүүдээрээ жажалбаб. Мммм! Божественно! Амтатай гээшэнь аргагүй!
Чигчи. Амтатай бэзэ?
Гүүглэй. Амтатай даа, бесподоообно!
Чигчи. Багша, энэтнай КИТ-ХАЛИМ амитанай сало бэшэ, гахайн сало.
Гүүглэй. Гахайн сало гэжэ бү хэлышээ, Чигчи. Радио-шагнагшаднай юун гэжэ һанаха юм, шэмээгүй болыш оройдоо! Мэхэлжэ байна эдэ хоёр жүлигүүд гэхэ лэ.
Чигчи. Үгы теэд манай радиошагнагшад ойлгоо юм бэзэ. . хаанаһаа энэ манай Буряад орондо ХАЛИМ АМИТАНАЙ САЛО бии болошохо юм гэжэ. Миин просто надо һанаан соогоо представить болохо, как-будто КИТ АМИТАНАЙ МАНТАК жажалжа байнабди гэжэ. Гахайн саалатай амтаараа примерно тааруу бэшэ аал, үнгэ зүһөөрөөшье адли.
Гүүглэй. Зай, Чигчи, радиошагнагшадаа бү мэхэдээ оруулая. Честно, сэхыень хэлэхэ хэрэгтэй. ХАЛИМ ЗАГАҺАНАЙ, млекопитающи амитанай мяха Чукотка, Камчатка Заха-регионой газарһаа гадаа гаргажа болохогүй гэжэ. Хореотой юм. Запрещено! Шагнажа абагты!
«Охота на больших китов, а также торговля китовым мясом запрещены!»
ЕЖЕГОДНО 23 ИЮЛЯ ОТМЕЧАЕТСЯ ВСЕМИРНЫЙ ДЕНЬ КИТОВ И ДЕЛЬФИНОВ (WORLD WHALE AND DOLPHIN DAY) . Этот праздник был учрежден в 1986 году, когда начал действовать запрет на китовый промысел, введённый 23 июля 1982 года Международной китобойной комиссией (англ. International Whaling Commission — IWC), после 200 лет беспощадного истребления китов. Запрет действует и поныне и означает, что во всем мире охота на китов, а также торговля китовым мясом запрещены.
Чигчи. Хадуужа абабаб! Манай Росси гүрэнэй алба ёһоной зүбшөөрэлгөөр чукча, коряк, ительменгүүд ХАЛИМ загаһанда агнуури хэхэ зүбшөөлтэй. Би танда нэгэ һонин үльгэр хөөрэхэм гү?
Гүүглэй. Зай, сүлөөтэйгөөр амаржа, гахайнгаа сало эдижэ, танайнгаа үльгэр шагнажа һууял даа.
Чигчи. Иимэ нэгэ эскимосуудэй үльгэр бии юм. Урдын сагта Ангут гэжэ эскимос хүн байдаг байгаа. Басаганинь Седнэ гэжэ нэрэтэй тарганһаа тарган, томоһоо томо бэетэй, эдеэндээ хомхой, үлэн амитан мэтэ нюдэндөө дайралдаһан, гартаа баригдажа тороһон юумэ яһатайнь, арһатайнь залгижа эдижэрхидэг байгаа. Эсэгынгээ унтажа хэбтэхэдэнь эсэгынгээ зүүн гарыень таһа мэрэжэ эдижэрхео юм. Ангут эсэгэнь сухалаа хүрэжэ, басагаяа газаашань шэрэжэ гаргаад, онгосодоо һуулгажа, далай руу тамаржа гараад, Седнэ басагаяа далай руу шэдэжэрхео бэлэй. Басаганинь хоёр гараараа онгосодонь һабардажа шагтагалдахадань, эсэгэнь хурса хутагаараа басаганайнгаа хургануудыень таһа отолжо хаяа бэлэй. Седнэ басагамнай далай руу шэнгэжэ унаад, далайн оёорой айхабтар муухай мангас боложо, далайн бүхы амитадай, хаб-загаһадай, моржнуудай, халим загаһадай хатан-хаан болоо юм гэлсэгшэ.
Гүүглэй. Ямар айдхатай, аймшагтай, айдастай үльгэр хөөрэбэш, арһаарни мурашканууд гүйлдэжэ эхилбэ.
Чигчи. Битнайшье тоже айшабаб. Ямар тэрэ океан-далайгаар зайжа тамаржа байһанһаа, буряадтаа һууһанһаа үлүү юумэн үгы даа. Бурхан зайлуул!
Гүүглэй. Хүндэтэ радиошагнагшад, танай анхаралда чукча арадай урданай дуун зэдэлхэнь. Булта һуужа шагная! Олит Тевлянаут дуушан дуулахань.
https://web. ligaudio. ru/mp3/%D1%87%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5
Чукотская народная. Олит Тевлянаут.
Чигчи. О, ямар һонин дуу гээшэб! Дуун юм гү, али хатар гү?
Гүүглэй. Дуу хатартай. Амитадай абяа һажаажа дуу гаргадаг хатар юм.
Чигчи. Айшахаар бурхиржа, амилжа дуулана лэ!
Гүүглэй. Зай, Чигчи, остолдоо һуужа сало-маалаа гаргажа, халуухан ногоон сайгаа шанажа, хөөрэлдэжэ һууя даа! Хүндэтэ радиошагнагшадаа урижа, үльгэр-домогуудые хөөрэжэ, зугаалжа, энеэлдэжэ, шууялдажа һууя! Радио-шагнагшадаа дуудажархи, хүбүүн!
Чигчи. хүндэтэ радиошагнагшад, Гүүглэй багша бидэ хоёр халуун сайдаа уринабди! Ерэгты! Шашалдая, шалилдая, энеэлдэе, зугаалдая!
Гүүглэй. Торт, фрукты, хүрэмэл бууза асарааһаатнай, Чигчи бидэ хоёр не против!
Чигчи. Хүндэтэ радиосоносогшод, остоол дүүрэн мяхатай, шэмэг баян, зугаатай, шууяатай булта һууял даа! Приятного амтатита!!! Уулзахабди, баяртай!
Гүүглэй. Уулзатараа, баяртайнууд.
Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд