ХАЛЬМАГ АРАДАЙ САЙ

«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.

ХАЛЬМАГУУД.

Чигчи. Мендвт, эрхим хүндэтэ манай буряад-монгол эрэшүүл! Мендвт, эрхим хүндэтэ һайхан буряад-монгол эжынэр, эмгээнэр, иибиинэр, теэбиинэр, хүгшэн эжынэр, эгэшэнэр, басагад! Менд, миний найзанар, нүхэдүүд! Мендвт, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Мендвт хүндэтэ радиошагнагшад! Менд, миний бишыхан дүү Чигчи! Менд беенэ та!
Чигчи. Менд-менд!
Гүүглэй. Зай, хүндэтэ радиошагнагшад, мүнөө таанадтаа нэгэ шүлэг уншаад үгэһүү. Таанад таажа туршаарайгты, ямар хэлэн дээр уншаа гээшэбиб!
Чигчи. Би баһа таалсахам.
Гүүглэй. Үгы, ши бү подсказывалжа бай. Өөрөөн мэдэжэ байна ха юмши. Бү дуугара. Абяагүй һуужа байгаарай.
Чигчи. Зай гэжэ, дахяад лэ. . . . молчи, амаяа хаа, тиишээ, хажуу тээшээ һуу!
Гүүглэй. Шэмээгүй. Шагнагты.
Ээж –  аавиннь келн –  Язык родимый, дедушек и бабушек,
Эврян чееждм ирня –  Приходит в душу часто сам собой.
Сяяхн эрвякар нисня –  Порхая легкой пестрокрылой бабочкой,
Солнг тенгрт татна. –  Пылая в небе радугой цветной.

Халун цяяhин уурас,  – Пахучий пар от утреннего чая,
Хорта уудьвр хоогдня. –  Клубясь неспешно, обновляет душу.
Ашсн одр йорягдня, – На новый день, меня благославляя,
Амулнг жирһл делгрня. –  Оберегая от забот ненужных.

Хяяртя хальмгин нерян, – Коль не хотите стать безликой травушкой,
Хамтхасар бичя хуврултн! –  И не хотите, чтоб погиб народ!
Ээж-аавин келн, – Язык храните дедушек и бабушек,
Эрлгяс тадниг харсх. –  От порчи души ваши, он спасет.
Чигчи. Би хэлэхэм гү! Багша, би таагааб! Би хэлэхэм!
Гүүглэй. Чигчи, ши өөрөөн урид мэдэжэ байгаад, би таагааб гэжэ байгаа хүмши! Тихо! Бү дуугара! Радиошагнагшадтаа асуудал табижа байна ха юмбиб!
Чигчи. Эх, багша! Би уже таажархёод байнаб. Хэлэхэм гү? Хэлэхэм гү!
Гүүглэй. Ну, хэлыш даа теэд, тэсэжэ ядаа юм һаа!
Чигчи. Хальмагууд! Манай аха-дүү хальмагууд! Чичирдык хатараяа, багша!
https://web. ligaudio. ru/mp3/%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0-%20%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0
Калмыцкий танец «Шарка-барка», (Шахова И. А. )

Гүүглэй. Ой-ёх-хо! Хүлни гэжэ-э, хухархаа, таһархаа байна! Һунажа унааб! Ямар зажигательна хатар гээшэб, не удержался! Шарка-барка бүжэг дахин табяа һаатнай хатаржа унахаб, үхэхэб! Все, бү табигты!
Чигчи. Гоё бүжэг бэзэ! Манай эгэшын үбгэниинь хальмаг юм. Бүхы найр нааданда энэ чичирдык хатараа табижархиха. Табижархёод, шууяаса хатаржа эхилхэ. Эгэшэмни баһал хальмаг бүжэг хатаржа һураа.
Гүүглэй. Халуун шуһатай хальмаг, халуун хатар хатардаг. Чигчи, радиосонсогшод, таанад ойлгоо бэзэт, бидэн мүнөөдэрэйнгөө дамжуулга хальмаг аха дүүнэртээ зорюулжа зохёонобди гэжэ. Хальмаг заншал, ёһо гурим, хэлэн, байдал, манай монгол туургатанай соёл ха юм даа. Тасарсан махан, үсэрсэн чусан, – гэжэ хальмагууд дууладаг.
https://zvu4no. org/tracks/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%BC%D1%83%D0%B4%20%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8
Песня - Торлмуд мини улан залата Хальмгуд Javhlan
Чигчи. Багша, хальмагууд монгол туургатан болоно ха юм. Тиигээд, яажа аяар тиишээ, Волга – Эжил мүрэн руу ябашоо юм?
Гүүглэй. Зай, блокнодоо гаргажа, конспектировать болохош мүнөө.
Чигчи. Багша, блокнот соогоо бэшэнгүй, миин лэ шагнажа һууха болохогүй юм гү? Ну пожааалуйста! Гуйнаб таниигаа! Пожаааалуйста!
Гүүглэй. Зай, болохо. Миин лэ анхаралтайгаар шагнажа һуугыш даа.
Чигчи. Урааа! Багша, та заримдаа добрый болошодогта.
Гүүглэй. Юундэ заримдаа гэжэ. Ходо гыш!
Чигчи. Ходо, ходо!
Гүүглэй. Зай, болоо, болоо. Шагнагты, манай хальмагууд ойрад монголшууд юм. Мүнөө Росси гүрэндэ хальмагууд тиимэшье олон бэшэ юм, юрэдөө 183 000 хүн. Торгууд, дүрбэд, хошуут, хойто, олеод, бузаав гээд,  бултадаа хальмагууд болоно.
Чигчи. Хальмагууд үшөө Хитад орондо, Монголдо байдаг гэжэ манай хальмаг хүрьгэн намда хөөрөө һэн.
Гүүглэй. Зүб, Монголдошье байха, Хитад орондошье бии юм. Америкадашье олон хальмагууд дайнай үедэ тиишээ зөөжэ ябашаһан юм. Францида 1 мянган хальмагууд байдаг, Европодо олон хальмагууд бии юм. Монголой хальмагууд бол хальмаг гэжэ нэрэтэй бэшэ, дүрбэд, торгууд, хойто гэжэ ябаха. Хитадай Синьзян-Уйгур автономито тойрогто торгууд, дүрбэд, хошуут, хойто гэжэ ойрад монголшууд байдаг.
Чигчи. Хальмагуудай заншалта хоол буряад заншалта хоолһоо ондоошье бэшэл даа, тиимэ гү?
Гүүглэй. Мүнөө хараад үзэе. Манай радиошагнагшад Хальмаг Улас руу ябажа үзэһэн байха, олон нүхэдтэй, харилсаа холбоотойшье байха. Хальмагуудай эгээ мэдээжэ хоол ямар бэ, Чигчи?
Чигчи. Берг!
Гүүглэй. Үшөө ямар бииб?
Чигчи. Бууза!
Гүүглэй. Зай, Чигчи, тоолое хоюулан.
Чигчи. Шүлэнтэй мяхан гү? Бүхлеор гү?
Гүүглэй. Ага, тиимэ. Дотур.
Чигчи. Дотур гээшэмнай дотор гү?
Гүүглэй. Дотортой шүлэн манайхяар. Хурен махн гуертяган.
Чигчи. Гуертяган гэжэ үгэ ойлгоногүйб.
Гүүглэй. Гурилтай хүрин мяхан гэжэ цуйван болоно. Второе блюдо.
Чигчи. А, ойлгооб, эдижэ үзөө бэлэйб.
Гүүглэй. Шарнс элькн семджин.
Чигчи. Шарагдаһан эльгэн гэжэ ойлгобоб, сэмжэ соо оройлгоотой гү?
Гүүглэй. Тон зүб, бэрхэш Чигчи. Зай, берг гэжэ хэлээш, мэдэхэш.
Чигчи. Берг гэжэ манайхяар бзрэжэ хэһэн пельмень. Манай хүрьгэн хэдэг. Ой, дуратай берг эдихээ. А үшөө буузада дуратай. Нэгэ һуугаад, арбан табан бууза эдижэрхидэг.
Гүүглэй. Барилдадаг гү хүрьгэнтнай?
Чигчи. Үгы, барилдаашан бэшэ. Артист. Бүжэгшэн.
Гүүглэй. Танцор что ли?
Чигчи. Тиимэ, танцор! Солист.
Гүүглэй. Бэеэрээ томо гү?
Чигчи. Үгы, совсем жаахан, хоршогорхон. Метр жара.
Гүүглэй. Арбан табан бууза хаанань багтадаг юм?
Чигчи. Гайхыт!
Гүүглэй. Борцог, Джомба гэжэ юун бэ?
Чигчи. Боорцог –  жэжэхэн боово. Джомба гээшэмнай хальмаг сай. Зүб гү?
Гүүглэй. Зүб даа. Зай, Чигчи, манай радиосонсогшод, таанаднай буряад шүлэн-бүхлеор шанажа шадаха, мэдэхэ байнат. Монголой цуйван гэжэ мэдэхэ байнат. Монгол орон руу буряадууд бидэн олон дахи ябаабди, гуанз, цайны газар, хоолны газар, ресторан гэхэ мэтэ эдеэ хоолнуудай газарнуудаар нилээд ябаһан байхат, мэдэнэт, элдэб эдеэнһээ ама хүрэһэн, эдижэ үзэһэн байнат. Так что таанадые гайхуулха аргам үгы. Лучше, джомба, даьмаг сай яажа шанадагыень, зохёодогыень таанадтаа хөөрэжэ, харуулжа үгэхэм.
Чигчи. Хальмаг сай буряад-монгол сайһаа юугээрээ ондоо юм? Тэрэл ногон сүүтэй сай бэшэ аал?
Гүүглэй. Хе-хе-хе! Зай, Чигчи, намда плиточнэ ногоон гү, али хара сай гарга .
Чигчи. Холодильниг соом ямаршье сай байха. Ногооншье, харашье, шарашье, сагааншье, хүхэшье, хүриншье, ягааншье, фиолетовошье. Үшөө ямар үнгэ в природе байдаг бэлэй?
Гүүглэй. Зай, Чигчи, фантазишни оройдоо дууһадаг юм гү, али бесконечно юм гү?
Чигчи. Багша, ойлгооб. Ногоон, хара сай асарааб. Баригты.
Гүүглэй. 50 грамм ногоон, 50 грамм хара сай холижорхие. Холигдоходоо купаж гэжэ нэрэтэй болодог юм.
Чигчи. Купаж так купаж. Запомнил.
Гүүглэй. 1 стакан уһан. 5-7 грамм дабһа. Тарган һүн –  0, 8 литр. Сливочно тоһон –  40 грамм. Хара перец горошком –  5-7 штук.
Чигчи. Перец?! Сай соогоо перец хэхэ гэжэ гү?! Супер!
Гүүглэй. Уһан соогоо сайгаа хэжэ, бусалтарнь байлгаад, галһаань абажа гаргая.
Чигчи. И все гү?! Болоо гү?!
Гүүглэй. Байза, Чигчи! Варка только началась! Перецээ дабһатайнь нюдүүр соо зада нюдэжэ, һүүлтээнь уһа руугаа хэжэ, 20 минута соо хальмаг дуугаа шагнажа, сайгаа шанахабди. Сайгаа заатагүй ута шанагаараа дээшэнь татажа һамарха хэрэгтэй.
Чигчи. Хорин минутын музыкальна пауза гү?
Гүүглэй. Хальмаг дуун. Аркадий Манджиев гэжэ хүгжэм зохёогшо композитор байгаа юм. Хальмаг хэлэн гэжэ дуу шагная.
ХАЛЬМГ КЕЛН / Калмыцкий язык. Аркадий Манджиев
Гүүглэй. Хальмагууд мүнөө залуу үетэнөө түрэл хальмаг хэлэндээ һургажа, һургуулинуудта, сэсэрлигүүдтэ заажа эхилээ юм гэжэ дуулааб. Хайрата манай монгол туургатанай хэлэн олон маягтай, аялгатай, баян хэлэн ха юм даа. Халха, буряад, хальмаг хэлэн монгол хэлэн гээшэ.  
Чигчи. Саймнай бусалжа, халижа байна!
Гүүглэй. Зай, сайгаа галһаань абажа гаргаад, тоһо нэмэжэ хабхагаарнь хаажа, хахад час байлгая. Эдеэшэжэ байг. Радиошагнагшадаа манайдаа уринабди. Хальмаг сайда таанадые дуудажа байнабди. Зугаалдажа һууя, дуунуудаа дуулалсая, монгол дуунуудаа, хальмаг һайхан дуунуудаа, буряад аялгата дуунуудаа!
Чигчи. Шууялдая, шашалдая, танилсая, энеэлдэе! Приятного амтатита!
Гүүглэй. Уулзахабди! Баяртай!

Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат