ҮДЭГЕЙ АРАДАЙ ВАНДЗЯ

«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.

УДЭГЕЙНУУДЭЙ
ВАНДЗЯ ХООЛ

Чигчи. Багдифи, эрхим хүндэтэ радиошагнагшад! Багдифи, хүндэтэ буряад-монголшууд! Багдифи, хүндэтэ эвенкнүүд! Багдифи, хүндэтэ татарнууд! Багдифи, хүндэтэ тофаларнууд! Багдифи, хүндэтэ саха-яхадууд! Багдифи, хүндэтэ тувинсууд! Багдифи, хүндэтэ башкирнууд! Багдифи, хүндэтэ адыгууд, долганууд, ненсууд, чукчанууд, Дагестан Уласай арадууд, хантанууд, мансинууд, чувашууд, нивханууд, мордванууд! Хэд яһатан үшөө манай Росси гүрэн соо байдаг бэлэй? Хэд яһатан үшөө үлөөб?
Гүүглэй. Багдифи, хүндэтэ радиошагнагшад! Багдифи, хүндэтэ миний бишыхан нүхэр хүбүүшхэ! Юү тооложо һуунабши?
Чигчи. Багдифи, хүндэтэ Гүүглэй багша! Битнай манай ехэ Росси гүрэнэй бага яһатануудаа тооложо һуунаб!
Гүүглэй. Багдифи, гэжэ УДЭГЕ арадай мэндэшэлгэ. Чигчи маанадаа, бүхы Россиин бага яһатануудые УДЭГЕ хэлэндээр мэндэшэлбэ гээшэ! Багдифи, Росси гүрэнэй бүхы арадууд!
Чигчи. Сайн байнуу, хайрата УДЭГЕ арад зон! Таанадтаа мүнөө манай дамжуулга зорюулагдахань. Шеф-мастер Гүүглэй УДЭГЕ арадай заншалта блюдэ манай буряад радио ФМ шагнагшадта заажа, хөөрэжэ, танилсуулжа үгэхэнь. А би,  Гүүглэй багшын шабинь гээшэб! Тоже непростой хүнби. Шашажа эхилээ һаа, могу хоёр час пауза үгы шашаха. Шалижа эхилээ һаа, элдэб юумэ танда шалижа үгэхэб. Битнай тиимэшье юрын хүн бэшэб! Бага сага юумэ мэдэхэл байхаб! Гүүглэй багша, подтвердилыт! Бү молчалыт!
Гүүглэй. Зүб хэлэнэ, миний другни! Олон юумэ мэдэдэг, олон юумэндэ һуража байна багшынгаа хажууда. Мүнөө танай анхаралда Чигчи бидэ хоёр таанадтаа УДЭГЕ арадай заншалта хоол бэлдэхэмнай. Чигчи, холодильниг соошни загаһан үлөө бэзэ?
Чигчи. Багша, холодильниг соом үгы гэжэ юумэн байдаггүй гэжэ та мэдэхэ ха юмта, юундэ ходо һуража байдагбта?
Гүүглэй. Холодильнигшни шэдитэ волшебный гэжэ үнинэй мэдэгшэб. Юундэ сула һуража байдагбиб гэхэдэ гү, үлүү дахин хүн зондо харуулжа байнаб, ямар иимэ хозяйственнэ хүбүүм даа манай Чигчи гэжэ хэлэхын тула. Пусть манай радиошагнагшад мэдэжэ байг лэ шам тухай, шинии иимэ нарин зантай, бэрхэ һайн һургаалтай хүбүүн гэжэ мэдэг лэ.  
Чигчи. Зай, багша, нам тухай яахамнайб, битнай миин лэ юрын хүн ха юмбиб, та мэдэнэ ха юмта.
Гүүглэй. Аймшагтай скромно, һайрхуу бэшэ, биб гэжэ ябадаггүй, хамараа үргөөд һабиганажа ябадаггүй, журамтай, һургаалтай, бэрхэ хүбүүн, манай Чигчи.
Чигчи. Зай, болиит даа, юрэдөө, багша! Битнай комплиментнүүдтэ напрашиваться болодоггуй ха юмбиб, та мэдэнэ ха юмта. Лучше, тэрэ үнөөхи УДЭГЕ заншалта хоолоо хэжэ эхилэе.
Гүүглэй. Зай, ойлгооб, Чигчи. Скромность украшает мужчину гэжэ үгэ байдаг. УДЭГЕ заншалта хоол гэхэдэ, загаһан хэрэгтэй. Заатагүй мүнөөдэр уһан соо тамаржа ябаһан, загаһашадта үглөөнэй баригдаһан, свежэ зандаа бидэниие хүлеэжэ байһан свежак!
Чигчи. Байна, байна, багша! Тэрэ хоёр томо бочко соо дүүрэн һүрэжэ, хүдэлжэ, нугаржа, тамаржа, һүүлээрээ уһа сохижо, түлхилсэжэ, гүбилдэжэ, хэрэлдэжэ, хашхаралдажа байна!
Гүүглэй. Загаһадай хашхаралдажа байхые хэзээдэшье дуулаагүйб. Ошожо шагнаелши, юун гэжэ хэрэлдэжэ, хашхаралдажа байһыень!
Чигчи. Вот дает, багша! Загаһадые дуугаржа байһые нэгэшье дахин дуулаагүй юм байна. Гүүглэй багша, та “По-щучьему веленью” мультик хараагүй юм гүт?
Гүүглэй. Мультик гү? Харааб. Теэд тэрэшни мультик ха юм. Загаһанай амидыгаар дуугаржа байһые хаража үзөөгүйб гэнэб. Чигчи, шимни үльгэршэ үбгэнэй аша хүбүүн хадаш, шамда этигэнэб. Манай дамжуулга соомнай ямаршье үльгэртэ сказочно ушарнууд болодог гэжэ манай радиошагнагшад, радиодо этигэгшэд, мэдэдэг. Чигчи бидэ хоёрой зугаа яряанда 100% этигэгшэдтэ энэ радио-суваг зорюулагдана. Халуун альга ташалга!
Чигчи. Ура! Продолжительные альга ташалга, переходящие в овации! Тиигэжэ хэлэдэг бэшэ аал, багша?
Гүүглэй. Ши хаанаһаа дуулаа хүмши?
Чигчи. Манай аба тиигэжэ хэлэдэг. Эжымнай гэнтэ байһанаа һониноор нэгэ юумэ дуугаржархиха, абамнай тиихэдэнь: “О! Вот это мысль! Продолжительные альга ташалга переходящие в овации!” –  гэхэдэнь, эжымнай абада юундэб даа дураа гутажа,  хоёр үдэр соо нэгэшье үгэ дуу гарадаггүй. Һүүлдэнь абамнай эжын хүл доронь унажа, гуйлта гуйжа, магазин гүйлгэжэ ерээд, эжыдэ гоё бэлэг асардаг. Тэрэнэй һүүлдэ мир-труд-май болошодог!
Гүүглэй. Абатнай хурса юмортой гэжэ мэдэхэб даа үнинэй. Зай гэжэ, эхилэе. Лосось загаһан бии гү?
Чигчи. Лосось загаһан байна. Ямарыень? Горбуша! Кета! Кижуч байна! Нерка бии! Сома! Чавыча! Кумжа байна! Ленок бии! Нельма намһаа тэрьедэшэбэ! Микижа хоргодошобо! Мальма хёлойжо хэбтэнэ! Муксун елойжо харана! Голец унтажа һууна! Омуль, тоже лосось юм байна! Пелядьшье байна! Рипус эбһээлжэ байна. Унтахаа һанаа гү, баарһан! Семга хэбтэжэ байна. Сиг! Ямар зантагар загаһан гээшэб! Таймень намруу муухайгаар хаража байна! Булта хоёр бочко соо барахтаться боложо байна.
Гүүглэй. Ямарыеншье хамаагүй! Дайралдаһан загаһаяа барижа наашань асара.
Чигчи. У-у-у! Ниче себе! Ямар дорюун загаһан гээшэб! Һүүлээрээ хоёр хасарыем шабхуурдажа абаба лэ! Отпечаток үлэшөө хаш. Яажа үглөөдэр һургуулидаа хүн зоной нюдэн доро харагдахам гээшэб!
Гүүглэй. Хамаагүй, хүбүүшка! Түрэ хурим хүрэтэршни заживет!
Чигчи. До свадьбы гэжэ гү? Арбан таба, хорин жэл соо заживет гэжэ гү?
Гүүглэй. Алим бэ, хасарнуудаа харуулжархи даа. Гэмгүй  даа. Ямаршье мүр сараа үлөөгүй. Зай, загаһаяа үгэ, остоол дээрээ табижархие. Загаһаяа унтуулжархи хэрэгтэй. Амиды хандань үбшэжэ байха японцууд бэшэбди. Совесть үшөө үлэһэн лэ байха маанадта.
Чигчи. Ямар дуун? Та дуулаха гээ гүт?
Гүүглэй. Үгы! Удэге үбгэн гоё дуу дуулахань. Загаһамнай унташаха. Шагная.
https://pinkamuz. pro/search/%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%B3%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F
Адэй Камандига. Ехый (Удэгейская вокальная импровизация)

Чигчи. Багша, харыт, загаһамнай унташоо лэ. Тэршэлхэеэ болишоо.
Гүүглэй. Унтаа, баарһаниинь. Үдэге арад загаһаша арад юм. Уссуриин бар, ойн баржагар баабгайһаа уг гарбалтайбди гэжэ хэлэдэг юм удэге арад. Удэге гэжэ нэрэнь мүнөө сагай нэрэнь юм. Анханай сагта нэрэнь удихе, удэхэ, удээ гэжэ байгаа юм.  1345 ондо “Цзинь Гүрэнэй түүхэ” ном соо удэге арад тухай дуулдаһан байна. Удэхэ гэхэдэ, ОЙН АРАД гэжэ хэлэдэг байгаа юм байна. Япон далайһаа эхилжэ, баруун зүг тээшэ Хор, Бикин, Ехэ Уссури голнуудаа дахажа, Амур ехэ мүрэн хүрэтэр удэге арадай нютаглажа ажаһуудаг газарнууд байгаа юм байна. Мүнөө сагта удэгенууд 1657 хүн гэжэ тоотой байгаа. Тунгус-манжа хэлэнэй бүлгэмдэ ородог юм хэлээрээ. Бэрхэ ангуушад, загаһашад, үбэлдөө нохойнуудаа шаргадаа хүллэжэ ябадаг байгаа. Баабгайн наадан гэжэ нэрэтэй заншалта найр-наада хэжэ найрладаг байгаа юм эртэ сагта.
Чигчи. Нивханууд баһа БААБГАЙН НААДАНАЙ найр хэдэг байгаа гэжэ та хөөрөө бэлэйт нэгэ дамжуулгадаа. Һанана гүт?
Гүүглэй. Тиимэ, БААБГАЙН НААДАН гэжэ заншалта наадан бол Алас Дурнын, Хойто Захын бага яһатануудай дунда мэдээжэ наадан байгаа юм. Зай, загаһамнай бэлэн болобо. ВАНДЗЯ гэжэ нэрэтэй удэге заншалта хоол хэхэбди мүнөө.
Чигчи. Вандзя так вандзя! Би юу хэхэбиб?
Гүүглэй. Шим анхаралтайгаар хаража һуу.  
Чигчи. Хотя бы хүлыень баряад һуу, мастер!
Гүүглэй. Ямар хүлыень?
Чигчи. Хойто хүлнүүдыень!
Гүүглэй. Чигчи, загаһан хони бэшэ. Миин лэ блокнодоо гаргажа, карандашаа бэлдээд, хараад һуу.
Чигчи. Миин һуу! Хараад һуу! Амам бү дүүгара! Сээжэеэ бү тэбэри! Ташаагаа бү тула! Хүлөө хүл дээрээ бү хая! Зай, миин лэ хараад һуухам.
Гүүглэй. Вандзя! Загаһаяа жэжэхэнээр хэршэе. Ногоон мангир гү, али халяар нэмэжэ дабһалаад, перец байбал нэмээд, худхажархие. Худхажа абаад, котлетэ зохёожо баряад, халуун уһан соо 305 минута соо шаная. Зай, 5 минута хүлеэнгээ тандаа удэге арадай мэдээжэ хүнүүдые нэрлэе, эдэ хүнүүд гээшэ; Дерсу Узала гэжэ хүн тухай ном уншаһан байхат. Владимир Арсеньев гэжэ Россиин исследователь, путешественник, военный картограф, уран зохёолшон хүн байгаа юм. Дерсу Узала гэжэ удэге ангуушантай Уссурин ой тайгаар аяншалжа байхадаа уулзажа танилсаһан байгаа юм. Акира Куросава, япон кино найруулагша,  кино  зохёоһон юм. Манай буряад залуу артистнууд кинодо эпизодтонь баһа оролсоһон юм. Дерсу Узлае Тува Уласай мэдээжэ театрай зүжэгшэн Максим Мунзук гэжэ айхабтар бэрхэ артист наадаһан юм. Дерсу Узалаа удэге арадаа бүхы дэлхэйгээр суурхуулһан байгаашье, өөрөөн тэрэниие мэдээшьегүй, дуулаашьегүй, Арсеньевэй ном соо ороһоноошье мэдэнгүйгөөр. . . эртүүр  бурхандаа мордошоһон юм.
Чигчи. Дерсу Узала гэжэ кино абатаяа үзөө һэмби. Ямар гоё кино гээшэб, нээрээ!
Гүүглэй. Николай Семенович Дункай гэжэ самобытнэ уран зрхеолшон байгаа юм, баһал удэге хүн. Бага наһанһаа эжыгээ алдажа, абатаяа үлэһэн. Абаяа дахажа агнуурида гаража, бэрхэ ангуушан боложо үндыһэн. Клубта захирагшаар ажал хэжэ ябахадаа,  бэшэжэ эхилээ юм. Олон зохёолнуудые бэшэһэн, түрэл нютагайнгаа гол уһануудаа, ой тайгаяа, хүн зоноо суурхуулжа бэшэһэн. Шимни сагаа оложо зохёолнуудыень уншаарай.
Чигчи. Николай Дункай гэнэ гүт! Мүнөө блокнот соогоо бэшэжэ абая.
Гүүглэй. Үшөө нэгэ хүн тухай манай радиошагнагшадта хөөрөө һаа, удэге арадай түүхэ, соёл дүтэ болохо гэжэ һананаб. Джанси Кимонко гэжэ удэге арадай соёл үргэгшэ, дэмжэгшэ хүн байгаа юм. Удэге арадай түрүүшын уран зохёолшо хүн, олон номуудые бэшэһэн, манай СССР гүрэн соо мэдээжэ хүн байгаа . 1905 ондо түрэһэн. 22 наһан хүрэтэрөө, грамотагүй,  эрдэм ном мэдэхэгүй ябаа юм. Һургуулида орожо, хурдан хурсаар эрдэм номдо һуража, уран зохёолшон болобо гээшэ. “Там, где бежит Сукпай” повесть зохёожо, СССР-эй уран зохёолшодой дунда мэдээжэ болоһон ушартай.  
Я сын удэгейского народа,
Я счастливый советский парень,
Я родился в тайге, среди сопок и рек
Удэгейский лесной человек.
Чигчи. Котлетнай болоо хаш! Үнэр гаража байна!
Гүүглэй. Котлетнай болоо. Остоол дээрээ гаргая.
Чигчи. Вандзя гээшэмнай иигээд лэ болоо гэжэ гү? Ондоо всяка ногоо-могоо нэмэгдэхэгүй юм гү?
Гүүглэй. Нэмэхэ гээ һаа, дураараа болооройгты! Танай дуран, Чигчи! Вандзямнай бэлэн болоо. Манай хүндэтэ радиошагнагшад, хурданхан гүйлгэжэ ерээд, вандзяһаа хүртэлсэгты! Чигчи тээшэ харахадамни, кто успел, тот и съел болохоо байна!
Чигчи. Тиимэ юм һаань, приятного амтатита, хүндэтэ радиошагнагшад! Ерэгты, хэн үрдинэб, тэрэ хүндэ хүртэхэ!
Гүүглэй. Амтатайхан вандзя энэ гээшэ! Чигчи, блокнот соогоо Джанси Кимонко гэжэ нэрэ бэшэжэ аба. “Там, где бежит Сукпай” гэжэ повесть оложо уншаарай. Таанадшье баһа, радиосонсогшод, удэге арадай соёл, түүхээр һонирхожо, Джанси Кимонкиин зохёолнуудые уншаарайгты! Уулзахабди!
Чигчи. Уулзатараа, баяртай!

Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат