ТОФАЛАР АРАДАЙ БҮХЛЕЭР

«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.

ТОФАЛАРАНГУУД

Чигчи. Доробонар, хүндэтэ хүбүүд, хүүхэд! Иикии, хүндэтэ радиошагнагшад! Доробонар, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Доробонар, хүндэтэ миний бишыхан нүхэр Чигчи!
Чигчи. Тофалар арад тухай мүнөөдэр Гүүглэй багша хөөрэжэ үгэхэ! Тофалар арадай заншалта хоол, блюдэнүүдтэй танилсахабди! Тиимэ гү, багша?
Гүүглэй. Тиимэ, Чигчи! Тофаларнууд хэд гээшэб, ямар арад гээшэб, хаана ямар нютагта ажаһуудаг, юугээрээ маанад буряадуудһаа ондооб, юугээрээ дүтэ, ёһо заншал, хэлэн, түүхэ, заншалта эдеэ хоол тухай мүнөө танадтаа хөөрэжэ үгэхэм. Тофаларанууд Саяан хада уулын Зүүн бэеэрнь ажаһуугша юм. Бугануудаа унажа, хүдөө хүбшөөр ан хэжэ, Ия, Бирюса, Үдэ, Кан, Гутар голнуудаа дахажа, Хангай баабайн буянгаар, Хүхэ тэнгэриин заяагаар, Хүрэстэ газар дэлхэйн эрхээр ябадаг арад юм. Мүнөө дэлхэй соо 800 хүн үлэшэнхэй.  
Чигчи. 800 хүн?! Иимэ үсөөн юм гү?!
Гүүглэй. Алыгджер, Нерха, Дээдэ Гутар - гурбанхан лэ тосхонуудаар ажаһуудаг. Мүнөө сагта юрэдөө 16% тофаларанууд түрэл хэлэеэ мэдэдэг.
Чигчи. Маанад буряадууд шэнги болоо ха юм даа.
Гүүглэй. Бидэн буряадууд дэншье 16 % болоогүйбди даа. Табяад, жараад % байхал байха.
Чигчи. Тиибэшье жэл бүри түрэл буряад хэлэеэ мэдэхэ хүнүүдэй процент доошоо унажал байна.  
Гүүглэй. Гайхалтай хүн тухай хөөрэхэм гү! Энэ хүн - Создатель письменности и букварей для коренных народов Севера Валентин Иванович Рассадин гэжэ хүн байгаа юм. 1939 ондо Псков хотодо түрэһэн. 1992 онһоо 2006 онуудаар манай Гүрэнэй Буряад Университедтэ, заведующий кафедрой филологии Центральной Азии восточного факультета. 2006 ондо Хальмаг Уласай университедтэ хүдэлөө. Монгол, татар, араб хэлэ мэдэдэг байгаа. Буряад хэлэнэй элдэб диалектнүүдые үзэдэг, мэдэдэг байгаа юм. Тюркско-тофаларска, сойот хэлэнүүдэй букварь, һургуулиин пособи зохёоһон.  
Чигчи. Өөрөө тофалар, монгол, буряадшье хүн бэшэ аад, бүхы эдэ арадуудай хэлэ шудалжа һураад, тофалар бэшэг зохёожо, букварь номуудыень бэшэжэ, эдэ арад зоной эрдэм һургаалда нилээд нэмэри оруулһан байна.
Гүүглэй. Во-во, ехэ гайхалтай юм. Валентин Иванович Рассадин –  доктор филологических наук, профессор, академик Российской академии естественных наук, заслуженный деятель науки Российской Федерации, Бурятской АССР, Республики Калмыкия, ветеран труда, кавалер ордена Дружбы. Судлааша- исследователь малочисленных тюркских языков и их диалектов Саяно-Алтайского региона России и Монголии. Валентин Иванович Гүрэнэй Хальмаг университетэй монголовед ба алтаистик шудалгаанай түб ударидажа ябаһан хүн. 2017 ондо наһа бараа.
Чигчи. Таанад танил байгаа гүт тэрэ хүнтэй?
Гүүглэй. Үгы даа. Танилсажа үрдеэгүйб.
Гүүглэй. Зай, шабимни, тофалар заншалта хоол бэлдэе. Бэлэн гүш?
Чигчи. Бэлэн. Радиошагнагшад
, булта карандаш блокнодуудаа бэлдэнхэйнүүд хүлеэн һуунад.  
Гүүглэй. ТОФАЛАР БҮХЛЕЭР, ТОФАЛАР ЛЕПЕШКА! Ингредиентнүүд: бугын яһа сэмгэтэй мяхан 1 кг, хартаабха 5-6 штук, халяар, талын мангир, дабһан.
Чигчи. Бугын мяхан байха гээшэ гү, мэдэнэгүйб.
Гүүглэй. Үгы һаань, хандагайн мяха абажа болохо.
Чигчи. Таак, хандагайн мяха гэнэ гүт? Бии гээшэ гү? Поставшыгууднай асараа юм гү, али мартажархео гү?
Гүүглэй. Хандагайншье мяхан олодоогүй юм һаа, хүдэриин мяхан болохо.
Чигчи. Хүдэри? Кабарга гү?
Гүүглэй. Кабарга, хүдэри.
Чигчи. Таак, кабарга-хүдэри. Бодон гахайн мяхан байна, кабанай мясо. Болохо гү?
Гүүглэй. Бугын мяхан байгаа һаань, һайн байгаа.
Чигчи. Понял! Кабанай мяха убираем саашань. Шандаганай мяхан байна. Ойлгооб, хэрэггүй. Доргоной мяхан тоже не пойдет. Баабгайн мяхан и подавно. Үшөө ямар мяхан байна гээшэб морозилко соом? Боргойская баранина. Захааминай говядина. Тарбагатайн тарбаганина. Бичурэй свинина. Онохойн тахяагай мяхан гэжэ байна. Усть-Ордагай адуунай мяхан. О, бугын мяхан олдошобо! Ура!
Гүүглэй. Ура! Бугын мяхан байхал байха гэжэ би мэдэжэл байгаа һэмби! Зай, наашань үгэ тэрэ бугынгаа мяхые.
Чигчи. Би баһа жаргажа байнаб. Холодильнигни намаяа подводиилаа гэжэ байгаагүй юм.
Гүүглэй. Надежно холодильниг другтэй байнаш, Чигчи! зай, бүхлеороо бэлдэжэ орое. Түрүүн түүдэг, костер аһааха хэрэгтэй.
Чигчи. Костер гү? Хаана?! Энэ үрөөн соо гү? Болиитээ, юу хэлэнэ гээшэбта! Пожарнигууд ерээд, та бидэ хоёрые сразу штрафанудь болоно ааб даа!
Гүүглэй. Шутка! Зорёолноб шамаяа. Ямар үшөө костер, түүдэг городой квартира соо! Ухаагаа алдаба гүт! Вообщем, гал-түүдэг ой модон соо гү, али уһанай эрье дээрэ аһаажа болоно. Маанад газово гү, али электроплиткээр обойдемся . Гал дээрээ, плитка дээрээ, как будто костер дээрэ табижа байһан шэнги досоогоо һанажа, тогоогоо табижархие.
Чигчи. Тогоомнай хооһон гү?
Гүүглэй. Хэн гал дээрээ хооһон тогоо табижархидаг юм, а?
Чигчи. Би!
Гүүглэй. Ганса ши гэжэ ойлгооб. Тогоон соогоо булагай сэл хүйтэн уһа удхажа абаад ерэ.
Чигчи. Зай, булагнай, как будто, хаагуур байнаб?
Гүүглэй. Булагнай, как будто, тэрэ хуша модонуудай саанахана, кухни соо байха.  
Чигчи. Олдоногүй лэ.
Гүүглэй. Кран эрьюулжэрхи, булагай уһан гоожохо.
Чигчи. Олооб. Булагай уһан бурьялжа байна. Хүйтэн гээшэнь! Амтатай гээшэнь!
Гүүглэй. Зай, булагайнгаа уһа болюулаад, тогоотой уһаяа наашань асара.
Чигчи. Асарааб. Абагты. Ёһотой  сэбэр уһан лэ.
Гүүглэй. Шимни рольдоо орожо, рольһоо гарахаяа бү мартаарай.
Чигчи. Багша, дуулаба гүт, хүхы шубуун донгодожо байна!
Гүүглэй. Ванна соо гү? Тэрэшни халуун уһанай труба шүдөөрөө хабиржа байна. Зай, Чигчи, тогоогоо плитка дээрээ табяад, бугынгаа мяха яһа сэмгэтэйнь хэжэ бусалгая.
 Чигчи. Багша, тофалар хэлэн мэнэ гэһээр үгы болохонь лэ. Ямар уйдхартай юумэ гээшэб. Бага арад, яһатан хэлээ мартажа, ёһо гуримаа алдажа, ерээдүйдэ энэ газар дэлхэйн дэбисхэрһээ арилшахань лэ.
Гүүглэй. Тофаларнуудай хэлэн үгы боложо байһан хэлэн гэжэ эрдэмтэд, судалаашад баталжа хэлэдэг. Иимэ нэгэ буга малшанай дуу шагная хамта.
Песня оленевода.
https://pinkamuz. pro/search/%D0%A2%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B
Чигчи. Орилжо уйлашахаар дуун байна. Мянган жэлнүүд соо хэндэшье гэм зэмэ хэжэ ябаагүй арад, буга малаа харюулжа байһан тофаларнууд энэ сагта нэгэ мэдэн гэхэдэ, үгы болошохонь гэхэдэ шаналхаар  гээшэнь.
Гүүглэй. Тиимэ даа. Зай, тогоон соохи уһан мяхатаяа бусалшаба. Хартаабхаяа томо томоор хэршэжэ ерээд хэжэрхи. Хойноһоонь вдогонку халяараа, дабһатайнь, талын мангираа. Һайса бусалгажа абаад… гаргахабди.
Чигчи. Хэды соо хүлеэхэбибди? Гэдэһэн соом нэгэ юумэн бормоталжа һаланагүй.
Гүүглэй. Тугаарай хүхы шубуугаа залгижархео бэшэ аа бэзэш?
Чигчи. Үгы. Энэмни досоохи червячогни үлдэжэ үхэбэб гэжэ гондиножо, тэршэлжэ хэбтэнэ.
Гүүглэй. Хүлеэ гэжэ хэлэ. Гушан минута болоод, заморим тэрэ червягыеш.
«Хадата уулын орон» гэжэ хэлэдэг Тофалар орониие. Тофалар арадай мэдээжэ үльгэршэн Николай Баканаев гэжэ хүн байгаа юм. Тофа арадай урда сагай үльгэрнүүдые, онтохонуудые, домогуудые хөөрэдэг, түүрээдэг, 1911 ондо ангуушанай, оленеводуудай айлда түрэһэн юм. Эсэгэнь Сергей Спиридонович Кара Чогду угай, эжынь Мария Михайловна Тоболаева, дүрбэн үхибүүдые түрэжэ хүн болгоһон айл байгаа. Саяан үндэр уулын хормойдо ан хэжэ, бугануудаа үдхэжэ түбхинэн ажаһуудаг байгаа юм. Үбэлэй жабарта орой чум соогоо халуунаар галаа түлижэ, эсэгэ эжы хоёрной үльгэр маанадта хөөрэжэ байдаг байгаа юм гэжэ Николай Сергеевич һанажа зугаалдаг байгаа. Өөрөөн Николай Баканаев эсэгэ эхынгээ бэлиг талаандань хүртэлсэжэ, мэдээжэ үльгэршэн болоо юм. Фольклор суглуулан судалааша Баканаевай түүрээһэн, хөөрэжэ үгэһэн үльгэрнүүдые, онтохонуудые магнитофон дээрэ запись хэжэ, «Литературные памятники Сибири» гэжэ номдо хэблэжэ оруулаа юм. Улаан-Үдэ, Улаанбаатар, Кызыл. Красноярск, Санкт-Петербург хото городуудта номынь гаранхай.
Чигчи. Багша, та олон юумэ мэдэхэ юм байнат. Тофаларанууд тухай ехэ юумэ мэдэжэ абабаб, баярлааб танда, багша!
Гүүглэй. Бүхлеорнай шанагдажа байг. Танда сагаа хороожо тофалар лепеошхо тухай хөөрөөд үгэһүү. ТОФАЛАР ЛЕПЕШКА иижэ баридаг юм. Һогооной һүн хэрэгтэй.
Чигчи. Һогооной? Һогоомнай юун амитан бэлэй?
Гүүглэй. Һогоон бугын һамган. Олениха.
Чигчи. А, нээрээ, тиимэ бэлэй. Һогооной һүн как-раз нэгэ литр үлэшэнхэй байха.
Гүүглэй. Прекрасно! Һогооной һүн соо талхаяа зуураад, дабһа нэмэжэ байгаад, зууража, зууража, хатуу болоторнь, лепеошхо хэжэ бажуугаад, түүдэгэйнгээ шаташаһанай һүүлдэ үнэһэн соо булажархиха.
Чигчи. Тиигээд?
Гүүглэй. Тиигээд, болоһонойнь һүүлдэ гаргажа бүхэлеортоёо эдихэбди.
Чигчи. Энэтнай ТОФАЛАР ЛЕПЕШКА гээшэ гү?
Гүүглэй. Дешево и сердито! Зай, хүндэтэ радиошагнагшад, бүхлеорной болобо. Лепеошхомнайшье болоо. Остоолдоо һуужа найрлая. Зугаа яряагаа үргэлжэлүүлэе, дуунуудаа татая, шашалдая, шууялдая!
Чигчи. Приятного амтатита, хүндэтэ радиошагнагшад! Ерэгты булта манайда! Амтатай халуун лепеошхо эдихэбди! Амтатай тарган бүхэлеортоо таанадые уринабди! Уулзахабди! Баяртай!

Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат