НГАНАСАН АРАДАЙ МОС

«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.

НГАНАСАН ЯСТАНЫ, КОПАЛЬХЕМ, ГАЙХАМААР ХООЛ, НИВХ МОС

Чигчи. Тервеһ! Тервеһ тейле, эрхим хүндэтэ радио шагнагшад! Амар мэндэ, тервеһ тейле, хүбүүд, басагад! Тервеһ тейле, хүндэтэ маэстро Гүүглэй!
Гүүглэй. Тервеһ тейле, миний бишыхан компаньон Чигчуудэй! Шимни нганасан хэлээр мэндэшэлжэ байналши! Мүнөөдэрэймнай түсэб нганасан яһатанай хоол тухай уулзалга болохонь бэшэ аал!
Чигчи. Угадаалбат, багша! Нганасангууд ямар арад гээшыень та хөөрэжэ үгыт даа. А битнай остоолоо бэлдэжэ эхилхэмни. Газаамнай севернэ олень, хойто зүгэй буга хашаан соо зогсожо байна. Энэ танай буга гү?
Гүүглэй. А, тиимэ, миниибуга. Оленья упряжкатай болооб. Мүнөө сагта манай Улаан-Үдэ хотын харгы замаар везде пробка. Үглөөнһөө эхилжэ везде, эндэ-тэндэ, тут и там пробка. Ажалдаа хожомдожо ябаһан зон зэрлиг нохойһоо страшнее. “Куда преееош, эбэртэй хуса!!! Че встал, ямаан! Переезд закрыт, нохой газари!!! Понаехали, хүдөөгэй хандагайнууд!!!
Чигчи. Хуса? Ямаан? Хандагай гэнэ гүт? Эдэ амитадые город соо хаража үзөөгүйлби! Гансал нохойнууд гудамжа-үйлсөөр гүйжэ ябадагыень харадагби. Хаана, хэзээ хараһан болонобта, ахай? Би гансал Верхне-Березовкын зоопарк соо ямаануудые хаража үзөөб. А хандагай вообще телевизорээр харагшалби.
Гүүглэй. Чигчи, бишни хара үүрээр ажалдаа гарадаг хадаа олон амитадай нэрэнүүдые дурдажа байһые дуулагшалби. Теэд нюдэндөөшье эдэ амитадай дүрсэнүүдые хаража үзөөшьегүйб, хараашьегүйб. Тойроод лэ нам шэнги тархитай, нам шэнги шэхэтэй, нам шэнги нюдэтэй, хүл-гартай обычнэ простой хүнүүд, сэбэрхэн гоё һамгадууд, бардамхан мундуу мужигууд.  
Чигчи. Гоё томо машинатнай хаанаб?
Гүүглэй. Тэрэ газаа зогсожо байһан севернэ оленеэр андалдааб. Зато гоё болоо. Упряжкаяа хүллэжэ һуугаад лэ машинануудай хажуугаар шууяса халтираад, пробка-не пробка, не моя проблема гэжэ дуугаа дуулаад, ажал руугаа моментом хүрэжэ ерэдэг болооб.
Чигчи. Респект танда! Уважуха! Мүнөө как раз севернэ олень, то есть буга хэрэгтэй манай рецепт соо.
Гүүглэй. Үгы, Чигчи, би энэ хайрата бугаяа шинии гарта под нож үгэхэгүйб! Хайрлыш!
Чигчи. Все, үнгэрөө! Проехали! Танай бугада юушье, ямаршье юумэ угрожалнагүй! Һанаагаа амараагты, ахай! Нганасангуудай квашеннэ буга гэжэ нэрэтэй хоол тухай хөөрэжэ үгыт даа.
Гүүглэй. Манай радиосонсогшод бэшэжэ абаха һанаа юм һаа, бэшэг лэ. Вдруг пригодиться болохо. Может, манай радиошагнагшадай дунда заядла ангуушад байгаа. Ой тайга соо всяка элдэб ушар болодог ха юм. Нганасангуудай опыт пригодится болохо.
Чигчи. Таамнай намаяа интриговалбат.
Гүүглэй. В общем, шагнажа, хадуужа абагты. Нганасангуудай КОПАЛЬХЕМ.
Звучит нганасанская песня.
https://vk. com/wall-48218629_1616
Чигчи. Зай, бэшэжэ абахам. Блокнодни байна, карандаш точилогдонхой. Все, би готов болооб.
Гүүглэй. Нганасангууд, чукчанууд баһа адли заншалтай, буга олзолжо намагтай газарта булаад, мяхыень гашалтарань байлгаад, таба-зургаан һара болоод бусажа ерээд, тэрэ бугынгаа гашалжа үжэһэн бэыень гаргажа эдидэг байгаа.
Чигчи. Пээ саашаань, юун муухай юумэ хөөрэбэ гээшэбта! Үнэн гэжэ гү?
Гүүглэй. Ладно, хоёрдохи рецепт. Шагнажа һуугты. Ангуушанай олзо хангай баабайн буга ха юм даа. Ангуушан бугаяа намарай дулаанаар олзолоод, арһыень үбшэжэ ядуурангүй, арһатайнь тэрэл газартань орхижо, гурба-дүрбэ һүни хонуулаад, бусажа ерээд арһыень үбшэжэ абаад, мяхыень гэртээ асаржа дууһатарнь эдижэрхидэг байгаа. Мяхань гашууншье һаа, үнэртэйшье һаа, зөөлэн гэлсэгшэ, үбэлэй хүйтэндэ бэе дулаасуулдаг, хотодо һайн гэлсэдэг.
Чигчи. Мяхыень шанажа эдидэг байгаа гү?
Гүүглэй. Какой там шанаха. Түүхэйгээрэнь!
Чигчи. Пфуу, багша! Та намайе Зорёолно гүт! Хэн, ямар хүн үжэһэн мяха эдибэ гээшэб! Таамнай сходу фантазировалжа байна гут! Радиошагнагшадай аппетит һалгаажа бү байгыт даа, багша!
Гүүглэй. Би сэхыень хэлэнэб. Урда сагта урданай хүнүүд экстремальна хоол эдидэг байгаа юм гэжэ мэдээтэй. Теэд маанадай ОМУЛЬ С ДУШКОМ гэһэн блюдо тоже экстремальна блюдо болоно. Не всяка хүнэй хото выдержит.
 Чигчи. Багша, умолять болоноб таниигаа, амтатай хоол тухай хөөрэлдэел даа. Умоляю!
Гүүглэй. Зай,  умолялаа хадаа, ондоо амтатай хоол заагаад үгэһүү даа. НИВХ арадуудай МОС. Но, түрүүн, танай анхаралда, хүндэтэ радиошагнагшад, Чигчи, нивхануудай арадай дуун шагнажа абая! Ехэ гоё дуун!

Нивхи. Музыка народов Севера.
 https://my. mail. ru/music/search/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%20%D0%9D%D0%B8%D0%B2%D1%85%D0%BE%D0%B2

Чигчи. Гоё даа. Вот это другоё дело, багша. Зай, МОС гэжэ гоё амтатай нэгэ хоол байна. Звучит как МОРС! Морс шэнги амтатай. Тиимэ гү?
Гүүглэй. МОС гээшэмнай холодец. Сагаахан үнгэтэй, амтатай нивх хоол. Десерт. Зай, тиимэ юм һаа, холоднильник соомнай загаһан би гү?
Чигчи. Бии. Ямар загаһан хэрэгтэйб?
Гүүглэй. Лосось!
Чигчи. Семга байна! Кижучь байна! Форель байна! Нерка байна, кета эндэ хэбтэнэ! Горбуша олдобо!
Гүүглэй. Ниче себе! Холодильник бэшэ, дэлгүүр какой-то! А үшөө юун бииб холодильник соош?
Чигчи. А юун үшөө хэрэгтэйб?
Гүүглэй. Ммм. Таак!. . Тархи соом пүүтнэ юумэн ороногүй лэ! А шубуунай һүн бии гү?
Чигчи. Счас! Байна. Шоколад “Птичье молоко” гээд байна. Хэрэгтэй гү?
Гүүглэй. Үгы даа. Зай, лосось хэрэгтэй.
Чигчи. Ямар лосось? Семга? Горбуша? Кижучь? Форель? Нерка?
Гүүглэй. А, во-во! Нерка-нерка!
Чигчи. Зай, гаргааб. Остоол дээрэ.
Гүүглэй. Лепота! Хутагаа хурсадуулая. Вжик-вжик! Таак! Загаһанайнгаа арһанай чешуяанһаань сэбэрлэебди. Зай, гэжэ, готов болобо. Арһыень үбшэжэ абаад, халуун уһан соо шанажа эхилэе. Таак, шанагдаба. Арһыень гаргажа жэшэхэнээр хэршэе. Хэршэбэбди. Почти фарш болоторонь.
Чигчи. Би юу хэхэмнибиб?
Гүүглэй. Энэ арһанай фарш руугаа хаб-загаһанай өөхэ хайлуулжа нэмэжэрхи. Хаб загаһанай өөхэн холодильник соошни бии гү?
Чигчи. Байгаал юм бэзэ! О, байна лэ! Ура! Хайлуулагдаһан хаб загаһанай, нерпичий жир, өөхэн. Нэмээб!
Гүүглэй. Жэмэс хэрэгтэй!
Чигчи. Ямар жэмэс? Улаагана! Үхэр нюдэн! Алирһан! Гүлзээргэнэ! Малина! Ежевика! Нэрһэн! Мойһон! Клубника! Папайя! Бананы! Арбуз! Дыня! Юун хэрэгтэйб?
Гүүглэй. Эээ, кумкват бии гү?
Чигчи. Таак, так. Кукват гү? Байна!
Гүүглэй. Лангсат?
Чигчи. Есть!
Гүүглэй. Нони?
Чигчи. Еэс оф коус!
Гүүглэй. Пандан бии гү?
Чигчи. А как же!
Гүүглэй. Нойна? Асаи? Пепино? Кивано? Купуасу?
Чигчи. Байна-байна!
Гүүглэй. Рамбутан? Карамбола? Джаботикаба?
Чигчи. Байна ла, хуу байна. Та хэлыт, юу ямарыень гаргахамниб?
Гүүглэй. Ямар оёоргүй шэдитэ холодильник гээшэб! Зай, алирһанай жэмэс, үхэр нюдэнэй, нэрһэнэй гээд абаад, тэрэ каша руугаа нэмээд худхажархи.
Чигчи. Хээб. Худхааб. Дальше?
Гүүглэй. Холодильник руугаа хээд, арба-хорин минут байлгажа хүргөөд гаргаарай.
Чигчи. Нэгэн, хоёр, гурба, арба, арбан долоо. Хорин минут болошобо. Гаргахам гү?
Гүүглэй. Сагнай ямар хурдан үнгэрдэг болоо гээшэб. Зай, гарга наашань. Ама хүрэе.
Чигчи. Багша, та түрүүн ама хүрэгты.
Гүүглэй. Ши юу, айшаба гүш?
Чигчи. Үгы! Би юунһээ айба гээшэбиб! Харагты, воот, ама хүрэхэм. Ооо, ямар амтатай МОС болоо гээшэб! Непередаваемый амта байна лэ! Та үзэгты!
Гүүглэй. Амтатай да!!! Зай, радиосонсогшод, приятного амтатиитаа! Дахин уулзахабди! Манайда ерэжэ НИВХ арадай МОСһоомнай ама хүрэгты!
Чигчи. Хүбүүд, басагад, тандаа приятного амтатиитаа гэжэ хэлээд, остоол дүүрэн амтатай эдеэгээр баян, жаргажа, садатараа эдеэлжэ һуугты!!! Уулзахабди! Баяртай!

Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат