НЕНЕЦ АРАДАЙ МОРА

«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.

НЕНЦҮҮД
МОРА – БУГЫН ЭВЭРЫ АРСАНЬ АМТАТАЙ ДАА

Чигчи. Ань торова, хүндэтэ минии нүхэд, хүбүүд, басагад, томошуул! Нани торова, Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Ань торова, хүбүүшка! Нани торова, хүндэтэ радиосонсогшод! Нюмл ңамгэ?
Чигчи. Мань нюм Чигчи! Нюмл ңамгэ?
Гүүглэй. Мань нюм Гүүглэй Мэргэн баабай!
Чигчи. А, Гүүглэй багша гүт! Сайн байнуу, Гүүглэй багша! Таамнай ненец хэлээр чисто дуугарнат лэ!
Гүүглэй. Гүүглэй ха юмбиб, мартаа гүш! Ханзер илен, Чигчи?
Чигчи. Юун гэжэ?
Гүүглэй. Чигчи, ши мүнөө һаяхана тоже гоёор ненец хэлээр дуугаржа байгаа бэлэйш.
Чигчи. Сайн байну, минии нэр Чигчи, та хэн гэжэ нэрэтэйбта  гэжэ үгэнүүдые лэ мэдэхэб.
Гүүглэй. Ханзер илен –  как дела? –  гэжэ асуужа байнаб.
Чигчи. Би тиихэдэтнай юун гэжэ харюусахабиб?
Гүүглэй. Сававна илем! Хорошо живу гэжэ харюусахаш.
Чигчи. Сававна илем! Чудесно, гоё, замечательно, хэнһээшье үлүү, дураараа байнаб! Захотел, унтанаб, захотел эдеэлнэб, мороженое эдихэ гүш? –  эдихэб! Бууза эдихэ гүш? –  эдихэб! Кино үзэхэ гүш? –  Үзэхэб. Һургуулидаа ошохо гүш? –  Я подумаю.
Гүүглэй. Дэн ехээр шамайе эрхэлүүлжэ, папа мама хоёршни тархи дээрээ һуулгажархео юм хаш!
Чигчи. Шутка, багша! Битнай тиимэ эрхүүдии бэшэб. Дуураара ябажа байдаг үхибүүн бэшэб. Таандууд даже не представляете, яагаад намайе гэрэйхидни воспитовалдаг бэ! Вообще жёостко! Чуть чего –  арһан ремень! Шаг зүүлжээ –  шалбаан! Алхам баруулжаа –  чилим! Шаг хажуу тээшээ –  улаан пятаг! Хахад үдэр углууда зогсодогби.
Гүүглэй. Зай, худалаар юумэ шашажал бү байлдаа. Үлүү юумэ үшөө энэ радиосубагаар дуугаржа байхаш! Эжы абадаа проблем хэжэ!
Чигчи. Багша, таанад үнэн дээрээ поверить болошобо гүт! Хи-хи-хи! Шутилна ха юмбиб!
Гүүглэй. Ямаршье шутка соо доля шутка байдаг гэжэ дуулаа бэзэш.
Чигчи. Үгы, дуулаагүйб.
Гүүглэй. Зай, ненец арад тухай юу мэдэхэбши?
Чигчи. Асуудал асуужа болохо гү?
Гүүглэй. Болохо. Юу асуухашниб?
Чигчи. Ненец немец хоёр хоорондоо түрэл арад яһатан болоно гү?
Гүүглэй. Үгы бэд даа, Чигчи! манай Россиин ненецнүүд Россиин Хойто захын бага яһатанай дунда эгээ ехэ яһатан гэжэ тоологдодог. Северный самодийский арад гээшэ. России гүрэн соо 45 000 ненцүүд ажаһуудаг. Нюур шарайгаараа азиадууд.  Ойн ненцүүд, тала-тундрын ненцүүд гээд хоёр группа-бүлгэм хубаагдадаг.  
Гүүглэй. Зай, Чигчи, намһаа ненец хэлээр асуугаарай - Манзаянанд серод ханзер” миңа”? –  Как дела на работе?
Чигчи. Манзаянанд серод ханзер” миңа”?
Гүүглэй. Серон сававна миңа!
Чигчи. Юун гэжэ харюусабат?
Гүүглэй. Ажални амжалтатай ябажа байна гэбэб. Тюку яля пихина хурка? Мүнөөдэр газаамнай дулаан гү?
Чигчи. Яһала дулаан боложо байна. Хабар ерээ. Саһан хайлаа. Тепло болоо.
Гүүглэй. Тюку яля’ иба, хаер” –  Сегодня тепло, солнце! –  гэжэ харюусаха байгааш.
Чигчи. Тюку яля’ иба, хаер!
Гүүглэй. Саць сава –  Очень хорошо!
Чигчи. Маш ехэ баярлалаа!
Гүүглэй. Арка вада –  Спасибо! – гэжэ хэлэ!
Чигчи. Арка вада!
Гүүглэй. Молодец! Сава сёнзя ӈэя!
Чигчи. А? Юу?
Гүүглэй. Хорошего нутра тебе –  гэжэ хэлэбэб!
Чигчи. Нутра гэжэ юун бэ?
Гүүглэй. Нутро –  досоохишни.
Чигчи. Досоохи? Досоомни юун би юм? Кишкинууд гү?
Гүүглэй. Досоошни СЭДЬХЭЛ гэжэ нэгэ юумэн байха. Душа! Хорошей тебе души гэжэ шамда хэлэбэб! Һайхан сэдьхэлтэй байнаш, Чигчи –  гэбэб!
Чигчи. Ехэ баярлалаа! Доро дохёоб! Низко кланяться болобоб! Башииб-башииб!
Гүүглэй. Чигчи, шимни НЕНЭЙ НЕНЭЦ байнаш!
Чигчи. Нээрээ ненец гэжэ гү?
Гүүглэй. Настоящий человек! Ненецнүүд өөһэдыгөө ёһотой үнэн хүнүүд гэжэ нэрлэдэг юм.
Чигчи. А немцүүд?
Гүүглэй. Немцүүдшни европын герман яһатанай бүлгэмдэ ороно. Шал ондоо яһатан.
Чигчи. Зай, мүнөө точно ойлгобоб. Ахай, ненецнүүдэй үндэһэн хоол ямар байдаг бэ, заажа-хөөрэжэ үгыт даа. Остоол бэлэн, холдильниг дүүрэн. Продукты полный шкаф!
Гүүглэй. Ненецнүүднай Мүльһэтэ Ехэ Далайн шадар, Кольский полуостров, Таймыр нютагуудаар бугануудайнгаа эрхээр нүүдэлгэ хэжэ ябадаг зон гээшэл даа. “Дети оленя” –  “Буга амитанай үринэр” – гэжэ нэрэтэйнүүд.
https://my. mail. ru/music/search/%D0%9D%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8
Суляко (ненецкая)

Гүүглэй. Буга адуулжа, үдхэжэ, бугын арһаар хубсаһа-хунар бүтээжэ, оежо, хубсалжа, арһаарнь гэрээ хушажа, дулаасуулжа, бугынгаа мяхаар бэеэ тэжээжэ, бугануудаа шаргандаа хүллэжэ, зундаа зуһалжа, намартаа намаржажа, үбэлдөө үбэлжэжэ, хабартаа хабаржажа ябадаг нүүдэлшэ арад юмэл даа, Чигчи.
Чигчи. Хатуу зон байна даа, вынослиоэ, жёостко зантай хүбүүд, басагад байна.
Гүүглэй. Хойто зүгэй хүйтэн тала тундра дунда ой модон хомор, жэмэс, ногоошье баһал хомор хадань, эдеэ хоолоороо скромно-даруухан байдалтай, бугын шуһа халуундань уужа, эльгэ, бөөрыень түүхэйгээр эдижэ, мяхыеньшье түүхэй зандань эдидэг юм.
Чигчи. Опять түүхэйгээр! У них что, плитка, печка вообще үгы юм гү?
Гүүглэй. Хойто зүгэй арадууд урда сагһаа хойшо урданайнгаа заншалаар ёһо байдалаа һахижа, мүнөө саг хүрэтэр тэрэл зан заншалаараа байдаг заншалтай. Түүхэй мяханиинь В2, С витаминаар баян гэгшэ. Ненцүүд цинга үбшэнөөр үбдэдэггүй.  
Чигчи. Жёостко лэ! Мундуунууд! Түүхэй мяха эдижэ туршаха байна. Мундуу болохоб. Шуһа уухамнай гү мүнөө, ахай? Холдильниг соо хоёр литрэй банк соо шуһан би. Уужа туршахамнай гү, а?
Гүүглэй. Лучше бэеэ гамнае бидэ хоёр. Тэрэ шуһаараа кровяной колбаса хэе.
Чигчи. Мундуу болохоо һананаб! Нэгэшье кружка уужа туршахам гү, багша?
Гүүглэй. Үгы даа, Чигчи. Рисковать бү болое.
Чигчи. ладно. Рисковадлаад яахамнайб. Түүхэй шуһа уугаа һаа, досоохи хото-хотоодом вдруг усвоить шадахагүй болоо һаа, катастрофа! Үглөөдэр тем более битнай тренировкатайб.
Гүүглэй. Ямар тренировка?
Чигчи. Плавание. Бассейн соо.
Гүүглэй. Во, тем более, бассейн соо. Шимни бэеэ гамна. Бассейн соо гэнтэ катастрофа болошоо һаань. . .
Чигчи. Ой, бү хэлэгты! Все! Только шанагдаһан мяха эдихэ хэрэгтэй, үхибүүд! Никаких импровизаций! Ойлгоо гүт?!
Гүүглэй. Что ненцу позволено, не позволено буряту!
Чигчи. Зай, ахай, ойлгооб. Саашань хөөрыт даа, только түүхэй-мүүхэй юм тухай не надо!
Гүүглэй. Зай, ойлгооб. Саашань. Ненцүүдэй СТРОГАНИНА гэжэ амтатай загаһанай хоол бии юм. МУКСУН загаһан бии гү танай холдильниг соо?
Чигчи. Пелядь байна, омуль, навага, чир байна. Нельма гэжэ томо загаһан байна. Гутаар загаһан, то есть налим. Язь байна. Муксун олобоб!
Гүүглэй. Гоё даа иимэ шэдитэ холдильнигтай байха гэжэ. Хүндэтэ радиошагнагшад, иимэ холодильнигтой болохо гээ һаа, Буряад радио ФМ-руу хонходооройгты. В наличие хоёрхон лэ үлөөд байна пока. Шамдагты!
Чигчи. Реклама хэжэрхибэ гүт!
Гүүглэй. Тааак, гэжэ. Муксун загаһан амтатай зөөлэн мяхатай загаһан гэжэ мэдэхэб. Эдижэ үзөө бэлэйб Таймыраар зайжа ябахадаа. Зай, тэрэ муксун загаһаяа гурбан хонго холодильниг соогоо таһа хүргөөд, плавник, тархииень отолжо, утаашань дээрэһээ доошонь отолжо-строгаалаад, дабһалжа, хара перцээр перцэлээд, дахин холодильниг руугаа хэжэ,  15 минут соо хүргэжэ гаргаад эдижэ болоно.
Чигчи. Строганина гээшэ вообще популярна блюда юм байна гэжэ ойлгобоб.
Гүүглэй. Хойто Зүгэй, Алас Дурнын бага яһатануудай үндэһэн байдал, заншал олон юумээрээ адли байха. Зай, Чигчи, хөөрэхэм гү, ненцүүдэй үшөө нэгэ коронно эдеэ хоол тухай?
Чигчи. Хөөрэгты? Тэрэ коронно блюдо хэхын тула юун хэрэгтэйб?
Гүүглэй. Бугын панта бии гү танда?
Чигчи. Счас харае холодильниг соогоо. Ого! Байна лэ!
Гүүглэй. Отлично! Хаража абагты. МОРА гэжэ хоол бэлдэхэбди мүнөө. Энэ панты гээшэ, бугын эбэр. Газаа талань, харагты, зөөлэн үдхэн үһэтэй байна. Энээнииень гал соо шатаажа хираад, хуйлаха хэрэгтэй. Тиигээд, харана гүт, энэ хуйлагдаһан арһаниинь үлөөд байна. Энэнь эгээ экзотическа, эгээхэн лэ витаминаар баян, бэе-махабодидо нэмэритэй зүйл гээшэ. Маа, мүрэ МОРА!  
Чигчи. Мүрэ МОРА? Рога грызть что ли?
Гүүглэй. Рогааень бэшэ, МОРЫЕНЬ мүрыш! Арһыень. Мундуу болохош!
Чигчи. Как скажете. Так то, ниче лэ, амтатай лэ. Шашлык шэнги амтатай. А вообще, ненцүүдэй меню соо сахартай эдеэн байдаг гээш гү?
Гүүглэй. Зай, амаа арша. шүдэнүүдшни харалшоод байна. Хааригдаһан арһанай харань шүдыеш харлуулаад байна.
Чигчи. Ничел доо! Нэгэ амтатай сладка юумэ эдижэрхихэ байгаа.
Гүүглэй. Жэмэс хэрэгтэй болобо.
Чигчи. Жэмэс навалом!
Гүүглэй. Морошка?
Чигчи. байна!
Гүүглэй. Клюква?
Чигчи. байна!
Гүүглэй. Черника?
Чигчи. Ес ов коус!
Гүүглэй. Голубика?
Чигчи. Нэрһэн гү? Байна!
Гүүглэй. Красника?
Чигчи. Юу?
Гүүглэй. Шутка!
Чигчи. Байна!
Гүүглэй. Сахар соо холеод, худхажархи!
Чигчи. Худхааб! Прободлохомнай гү?
Гүүглэй. Шимни хозяин-барин, эзэн-ноен ха юмши, прободлыш түрүүлжэ!
Чигчи. Супер! Ямар амтатай юм бэээ!
Гүүглэй. Приятного амтатита!
Чигчи. Зай, үхибүүд, радиошагнагшад, приятного амтатита! Уулзахабди!
Гүүглэй. Хүндэтэ радиошагнагшад, сүлөөтэй юм һаа манайда ерэжэ ненец яһатанай эдеэ хоолоор танилсажа, ама хүрэжэ, сэгнэлтэ табижа, маанадаараа зохидоор хөөрэлдэжэ, энеэлдэхэ, зугаалдахаа ерэгты! Уулзахабди!
Чигчи. Уулзатараа, баяртайнууд!

Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат