«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
НИВХ
Чигчи. Касказиве, эрхим хүндэтэ радиошагнагшад! Касказиве хүбүүд, басагад! Касказиве, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гүүглэй. Касказиве, Чигчи! Касказиве, хүндэтэ радио сонсогшод! Нивх яһатанай мэндэшэлгэ юм, КАСКАЗИВЕ! САЙН БАЙНУУ! Чигчи, Нигвнгир клайд ла?
Чигчи. Нигыдра!
Гүүглэй. Нивх хэлээр дуугардаг гүш гэжэ асуужа байнаб? Ши юун гэжэ харюусабаш?
Чигчи. А, би баярлалаа гэжэ хэлээб! Нигыдра! Спасибо!
Гүүглэй. Урла т’атн! Үглөөнэй мэндээ!
Чигчи. Мэндэ-э, мэндэ!
Гүүглэй. Үгы, иигэжэ хэлэхэм, - Т’атн ургитна!
Чигчи. Т’атн ургитна!
Гүүглэй. Чи нуд ӽа? Хэн гэжэ нэрэтэйбши?
Чигчи. Миний нэрэ Чигчи! ЧИ гэхэдэ монголоор баһа ЧИ гэдэг лэ! Гайхалтай. Нивх хэлэн монгол хэлэнтэй холбоотой юм гү, багша?
Гүүглэй. Үгы даа. Нивх хэлэн Хойто Зүгэй, Алас Дурнын арадуудай хэлэнүүдээр нэгэшье холбоотой бэшэ. Түрэлшье бэшэ, дүтэшье бэшэ, ойрошье бэшэ юм. Чи т’амдид хауд? Тебя как зовут? Ни Чигчи хауд гэжэ харюусахаш.
Чигчи. Ни Чигчи хауд! НИ гээшэмнай БИ болоно гү?
Гүүглэй. Тиимэ даа. Чи т’анх ӿунвд? Ши хаана һуудагбши?
Чигчи. Ой, ямар адли үгэнүүд юм? ЧИ – ШИ гэнэ. АНХ – ХААНА – гэнэ. ХУНВД – ҺУУНАБТА – гэжэ асуужа байна. Тиимэ гү? Тиихэдээ шал буряад-монгол хэлэн байна бэшэ аал!
Гүүглэй. Магадгүй. Случайное совпадение. Ни Ногликиух хунвд.
Чигчи. БИДЭ НОГЛИКАДА ҺУУНАБДИ. Фантастика! Один в один, шал буряад хэлэн байна ха юм! Какой ишоо совпадени гэжэ!
Гүүглэй. Нивх хэлэн автохтонно хэлэн юм. Охотская культура гэжэ тиимэ нэрэтэй үе сагай, арад зоной соёл байдал гэжэ байгаа юм. Хэдэн мянган жэлэй саана нивхануудай элинсэг хулинсаг Алас Дурнын газануудаар, Номгон Далайн элһэтэ эрье шадар түбхинэн нютаглажа, Сахалин Арал эзэлжэ ороод, ямаршье ондоо арад-яһатантай холигдонгүй мүнөө саг хүрэтэр өөрын түрэл хэлэеэ тэрэл зандань хүргэжэ абаа гээшэ. 1264 он, 1308 онуудаар Монгол Ехэ Улсын, Юань Улсын монгол сэрэг Сахалин руу добтолжо ороо юм. Монголшууднай нивхануудтай нэгэдэжэ, АЙНУУДТАЙ дайлалдаа гэжэ хитад судлаашадай түүхын ном соо бэшээтэй юм. Айнанууд олон жэл дайлалдан эсэргүүсээшье һаа, 1308 ондо Монголой ноерхолдо дарагдажа, Юань Уласай мэдэлдэ ороо юм.
Чигчи. Нивханууд тэрэ үе сагта манай союзнигууд болоһон юм гү! Ничего себе! Ааа, тиигээд лэ, олон жэл соо бидэнтэй сугтаа дайлалдажа, хани барисаатай боложо, монгол үгэнүүдые хэлэндээ хэрэглэжэ абаһан байгаа хаш. Би тиигэжэ ойлгооб.
Гүүглэй. Тиигэжэшье болоо юм хаш. Зай, Чигчи, нивханууднай ЧО-ПЫНЬХ — уха из горбуши хэхыемнай хүлеэжэ байна. Горбушаяа гаргыш таа түргөөр!
Чигчи. так точно, энэ зандаа, товариш капитан!
Гүүглэй. Полковник!
Чигчи. Товарищ полковник! Гор-буша!
Гүүглэй. Зай, хүндэтэ радиошагнагшад, энэ һайхан горбуша загаһаяа потрошить болгоё, гэдэһыень абажа хаяад арһыень сэбэрлэе.
Чигчи. Би сэбэрлэхэм, чешуягынь зада арилха дурам хүрэжэ байна.
Гүүглэй. За тиигээд горбушаяа утаарнь хоёр болгожо һалгаая, жэжэхэн хубяарнь хэршэе, хүйтэн уһан соо угаажархие, бусалжа байһан уһан соо хэжэ шаная. Һүүлыень тархитайнь сугтань шанажархиха хэрэгтэй. Чичги, дабһа!
Чигчи. Есть дабһа! Хэдэн минут шанагдахаб?
Гүүглэй. 7-8 минут шанагдаха. Зай, ухаагаа абахын урид ухаа соогоо халяар нэмэжэрхигты.
Чигчи. Черемша гү? Гурбан литрэй банк халяар байна. Аромат супер! Товарищ подполковник, шүлэмнай болобо бэшэ аал?
Гүүглэй. Полковник! Зай, иигээд ЧО-ПЫНЬХ — уха из горбуши бэлэн болоо. Амтыень үзэжэ хайрлыт, рядовой Чигчи!
Чигчи. Битнай рядовой бэшэ, битнай давнооной прапорщик!
Гүүглэй. Товарищ прапорщик Чигчи, ЧО-ПЫНЬХ уха готова! Амтыень үзэгты!
Чигчи. Ямар амтатай уха гээшэб! Хүндэтэ радиосонсогшод, завидовалжа һууна гут! Ням-ням-ням! Шүлэниинь гэжэ-э! Непередаваема амтатай!
Гүүглэй. Пауза хэжэ ерээд, нивх арадай дуу шагнажа амарая.
https://web. ligaudio. ru/mp3/%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F
Вазунэ Вазун нивхская народная ИЛИ Нивх ывийны пара умгу лу.
Чигчи. Вазунэ гэжэ ангуушан тухай дуун юм хаш.
Гүүглэй. Владимир Михайлович Санги гэжэ минии танил бии юм. Нивх арадай уран зохёолшон, яруу найрагша, нивхуудэй вождь – ударидагша. Совет сагай үедэ бүхы СССР гүрэндэ ехэ хүндэтэй, бүхы арад зондо мэдээжэ хүн ябаа юм. Мүнөө ерэ наһаяа дүтэлүүлжэ, буурал үбгэн нютагтаа һуудаг.
Чигчи. Юун тухай шүлэг бэ?
Гүүглэй.
В эту ночь небывало пуржит,
Ты в постели нагретой лежишь.
Слышишь, друг, собачий лай?
С постели нагретой вставай.
Может, кто-нибудь сбился с пути?
И дороги ему не найти.
Слышишь, друг, собачий лай?
С постели нагретой вставай.
Чигчи. Ехэ гүнзэгы удхатай шүлэг байна. Хүн юм хадаа ямаршье хүндэ туһалжа, ядаржа тулижа ябаһан хүнүүдтэ аяга сайгаараа хүндэлжэ, гэртээ оруулжа дулаасуулаад, аян замдань үдэшэжэ байха ёһотой гэжэ ойлгобоб.
Гүүглэй. Тиимэ даа, Чигчи. зай, үшөө нэгэ блюдо зохёое. ПЫЙ НА ПЫНЬХ — суп из дичи. Шүлэн.
Чигчи. ПЫЙ НА ПЫНЬХ! Юу, ямар продукт хэрэгтэйб, ахай?
Гүүглэй. Дичь!
Чигчи. Ямар дичь?
Гүүглэй. Ямаршье һаань!
Чигчи. А конкретнее?
Гүүглэй. Гусь! Дикий!
Чигчи. Зэрлиг галуу! Как раз холодильниг соомни нэгэ дикий галуун үлэшөөд байна!
Гүүглэй. Гаргыш теэд!
Чигчи. Гаргааб.
Гүүглэй. Тиигэжэ байгаад лэ иимэ нэгэ борцовско прием хэжэрхие. Галуугаа хоёр далинһаань шангаар барижа БРОСОК ПРОГИБОМ хэжэ ерээд, хүлдэнь ороод МЕЛЬНИЦА хэжэ ерээд, прием РЫЧАГ хэжэрхие.
Чигчи. Потом БРОСОК НАКАТОМ хэжэрхёод, МЕЛЬНИЦА хэжэрхигты.
Гүүглэй. Гусимни ПАРТЕРТА һуушаба. Яахамниб, Чигчи?
Чигчи. А, тиимэ юм һаань ВЕРТУШКА хэжэрхигты!
Гүүглэй. А, все, унаа. Так, УДУШАЮЩИЙ ЗАХВАТ! Зай, все, һалааш, Гусь Галуевич! Сдавайся!
Чигчи. Все, ахай, сдаваться болохом гэжэ даляараа ковер наншажа байна!
Гүүглэй. Дамы и господа! Победа присуждается мастеру-фломастеру Гүүглэй Мэргэн батору!
Чигчи. Ура! Гүүглэй чемпион! Гүүглэй чемпион!
Гүүглэй. Спасибо-спасибо! Баярлалаа!
Чигчи. Зай, саашань юун бэлэй?
Гүүглэй. Саашань гү! Саашань праздничный ужин! Салют-малют! Потрошилаад, томо-томоор хэршээд, угаагаад, уһан соо бусалгажа, дабһа перец нэмээд, үшөө хурпаа ямаршьеб олдоо һаань хамаагүй шүлэ рүүгаа гамнангүй хэжэ болоно. За отменный вкус отвечаю!
Чигчи. Тиимэ гү! Хурпаа-мурпаанай ассортимент! Выбирать бологты!
Гүүглэй. О-ооо! Гречневая, овсяная, пшеничная, пшенная, перловая, ячневая, манная, гороховая, рисовая и тэ-дээ!!!
Чигчи. Энэтнай дутуу список. Үшөө энэ табан хуудаһан соо хурпаанууд байха.
Гүүглэй. Зай, болоо даа. Үшөө нэгэ блюдо тухай хөөрэхэм тандаа. ПЫРК ПЫНЬХ — суп из бедренца камнеломкового с красной икрой.
Чигчи. Ахай, сразу хэлэхэм. Камнеломковым бедрэнс дууһаа.
Гүүглэй. ПЫРК ПЫНЬХ блюдо тиигээ юм һаа, амсаха аргагүйт. Жалко.
Чигчи. яахабши теэд, бедрэнс үгы юм хадань.
Гүүглэй. Зай, тиигэбол ЯК МА — мелко нарезанная юкола.
Где-то за хребтами, далеко.
Тяжелеют, ломятся сады.
Здесь, где солнце так невелико.
Зреет рыба – красные плоды.
Под корье наполнен темный не,
Были дни работы горячи, –
До зимы храниться будут в нем
Лета задремавшие лучи.
А когда деревья и кусты
В снег оденет зимняя пора,
Юколу, как солнце на куски
Будут резать нивхи у костра.
Санги Владимир Михайлович.
Чигчи. юкола гэжэ хатаагдаһан загаһан гү?
Гүүглэй. Юкола гээшэл даа, классика! Юкола загаһаяа халуун уһаар угаажа абаад, жэжэхэнээр хэршээд, бүлеэн уһан соо нэгэ 20 минута байлгаад, уһыень бажуужа гаргаад, хаб загаһанай тоһо нэмээд, рассол дээрэһээнь үшөө нэмэжэ, халяар соо худхажа остоол дээрээ гоёор шэмэглэжэ табидаг. Приятного амтатита!
Чигчи. Хүндэтэ радиошагнагшад, манайда ерэжэ сугтаа нивх арадуудай блюда үзэжэ, нивх дуунуудые шагнажа, шүлэгүүдые уншажа баярлажа, энеэлдэжэ, сэнгэжэ амархыетнай уринабди!!! Приятного амтатита!
Гүүглэй. Уулзатараа, баяртайнууд!
Чигчи. Уулзахабди! Баяртай!
Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд