«Шууялдая буряадаараа» хори аялгаар
Ород Уласта ажаһуудаг арадуудай эдеэ хоол тухай “Шууялдая буряадаараа” гэһэн дамжуулга Юрэнхылэгшын соёлой үүсхэлнүүдэй грантын туһаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
НАНАЙЦАНГУУДАЙ ЗАНШАЛТА ХООЛ -
СОАКТА ЧОЛОНИ, БУЛДИН.
Чигчи. Бачигоапу! Бачигоапу, хүндэтэ хүбүүд, басагад, эжы абанар, абгай ахайнар, эгэшэ дүүнэр, баруун хүршэнэр, зүүн хүршэнэр, урда хүршэнэр, хойто соседүүд, маршруткын водительнууд, трамвайн жолоошод, һургуулиин охраннигууд, депутадууд, хонишод малшад, гэр баряашад, дэлгүүрэй продавесууд! Багша, сайн байнуу!
Гүүглэй. Мэндэ сайн, Чигчи! Хэдүүдэз тооложо һуунабши?
Чигчи. булта хүнүүдые, кто слушает манай радио. Кого-нибудь мартажархео һааш, все, обижаться болохо!
Гүүглэй. А, нээрээ, тиимэ, тиимэ. Зүб-зүб! Тэрэ үшөө багшанараа нэрлүүлэ!
Чигчи. Ой, бурхаан! Багшанараа мартаад байнаб! Нэрлээгүйдэш сто процентов сухалаа хүрэжэ, двойка будет дневник соом!
Гүүглэй. О, пока не поздно болоогүйдэнь хэлэ, хэлэ, нэрлэ, отметить боло!
Чигчи. Миний гимназиин алтан багшанар, манай һургуулиин директор Баир Аюржанаевич, миний биологиин багша Евгения Зундыевна, любимэ химиин багша Галина Батоевна, дуртай математикын багша Гуржаб Очирович, литературым любимэ багшам Олеся Николаевна, физрагай багшам Бэлэгма Баировна, историин багшам Саяна Цырендоржиевна, информатикым багшам Арюна Вячеславовна, географиин багшам Эльвира Цыденовна, англи хэлэнэй багшам Алтана Владимировна, хитад хэлэнэй багшам Амгалан Ширапнимбуевич…Ой, эсэшэбэб перечислять бүхы предмёдүүдээ. Үшөө ямар предмёдүүд бии бэлэй? Нэгэ предмет пропустить болоо һааш, сразу двойка! Би стопудово мэдэхэб! Багшанарни манай дамжуулгануудые хуу проверяалжа, шалгажа байдаг гэжэ. А, вспомнил, буряад хэлэнэйм любимэ багшам, эрхим хүндэтэ Арюна Рабдановна, ород хэлэнэйм багша Сэсэгма Балдановна, нанайска хэлэнэй багшам Цыбигма Жаргаловна!
Гүүглэй. Цыбигма Жаргаловна нанайска хэлэ танда заадаг болошоо юм гү?
Чигчи. Заажа эхилээ гэжэ мүнөө һүни зүүдэлээб! Цыбигма Жаргаловна зүүдэн соомни гэрэймнай сонхо руу веслоогоор тоншоод, – Бачигоапу! Ба-чи-го-апу, Чигчи! Повтори! – гэжэ хашхараа бэлэй.
Би урдаһаань харюусабаб, - Бачигоапу, Цыбигма Жаргаловна!
Урдаһаамни, – Суэ гэрбусу уй? Нэрээ хэлэ! – гэжэ хашхарба.
Биинь харюусабаб, – Ми гэрбуи Чигчи.
Цыбигма Жаргаловна, – Суэ хайнка тасу? Ямар нютагайбши?
Биинь урдаһаань, – Ми Улаан-Үдынби! – гэжэ харюусабаб.
Цыбигма Жаргаловна, – Суэ сэсу хаду? Хэды наһа хүрэбэш, – гэжэ асууна.
Биинь, – Ми сэи деан дюэр, – гэбэб. Арбан нэгэтэйб, – гэбэб. – Үглөөдэр ерээд шалгахаб! Бэлдээд байгаарай даабарияа! Нанайска дифтонгнуудые сээжэлдэхэбди! – гээд, лодка соогоо һуугаад, веслогоо гартаа баряад, Амур мүрэнэйнгоо урасхалаар доошоо уруудашаба! Бинь в холодном поту сошожо һэрижэ бодоод, юун гэһэн үшөө нанайска хэлэн бии болошоо юм гэжэ гайхажа, һүлһөө адхажа, үүр сайтар унтангүй һуугаа бэлэйб!
Гүүглэй. Зүүдэн ха юм! Юунэй зоболонто юм бэ!
Чигчи. Тиигээд лэ, багша, битнай мүнөөдэр энэ манайнгаа дамжуулгада нанайска традиционно блюдэ эрхим хайрата Цыбигма Жаргаловна багшадаа зорюулжа хэхэм!
Гүүглэй. Хэе! Бишни как всегда бэлэнби! Юу, ямар продукт хэрэгтэй бэлэй! Опять рыба гү? Загаһа? Юкола?
Чигчи. СОАКТА ЧОЛОНИ гэжэ нэрэтэй хоол бэлдэхэбди, багша!
Гүүглэй. СОАКТА ЧОЛОНИ гээшэмнай, тааак, хараябди инпормааца: Соакта чолони — суп из полыни на рыбном или мясном бульоне, гэнэ.
Чигчи. Юу хэрэгтэй болоноб даа, багша?
Гүүглэй. Ингредиентүүд: халаахай – гурбан зуун грамм.
Чигчи. Крапива гү?
Гүүглэй. Крапива. Үгы һаань, полынь хэрэглэжэ болохо. То есть шаралжа.
Чигчи. Шаралжа?! Э, бурхан! Шаралжа ногоогоор шүлэ шанаха гэжэ гү!
Гүүглэй. Зай, шаралжа орхие. Халаахаяа гаргажархи.
Чигчи. О, как раз морозилка соо крапива бэлдэнхэй байха. Гаргагты, түү тэрэ осетрина загаһанай саахануур байха. Олобо гүт?
Гүүглэй. Таак, осетрина харааб. Осётр загаһамнай юун нэрэтэй бэлэй буряадаараа?
Чигчи. Хилмэ загаһан гү?
Гүүглэй. Хилмэн. Олооб! Крапива-халаахай 300 грамм. Хартаабха 5 штук. Һонгино 1 штук. Хатаагдаһан халяар.
Чигчи. О, халяар байха-байха. Түү тэрэ гурбан литрэй банка соо.
Гүүглэй. Олооб. Хилмэ загаһан – осетр.
Чигчи. Нэгэ штук гү?
Гүүглэй. Юу нэгэ штук гэжэ. Харыш, ямар мантагар загаһан гээшэб энэ осетршни! Метр-полтора шахуу аалам. Хэдэн кило болохо гээшэб навскидку, а Чигчи?
Чигчи. Примерно, хорин найман килограмм болохо хаш.
Гүүглэй. А нам надо 500 грамм.
Чигчи. Юрэдөө 500 грамм гү?! Ганса башканиинь тянет на пуд! Арбан таба-зургаан кило ганса тархинь!
Гүүглэй. Манай шүлэндэ 500 грамм хэрэгтэй.
Чигчи. Интересно, а нэгэ нюдэниинь хэды шэнээн бологшо ааб, а, багша?
Гүүглэй. Полтора кило болохо гээшэ гү?
Чигчи. Үгы, однако, грамм 500 болохонь хадаа.
Гүүглэй. Тиигээ һаа, юун гэжэ намекаалжа һуунабши? Нюдөөрнь шүлэ шанаха гэжэ гү?
Чигчи. Дэншье һаа хоёр нюдөөрнь шүлэ шанаа һаа, үдхэншэг болошохо. Нэгэ нюдөөрнь шаная.
Гүүглэй. Ши уверен?
Чигчи. Би дуумалжа байнаб.
Гүүглэй. Зай, пока дуумалжа һуутаршни, битнай энэ хилмэ загаһанайнгаа нюдэ малтажа байнхаар, тарган нюрганһаань 500 грамм мяхыень отолжо абажархеод, Соакта Чолони шүлэеэ шанахаа бэлэдхэл хэжэ түхеэрхэм. А пока дээрээ нанайска арадай дуу шагнажа һуугты, нүхэд! Музыкальная пауза хэжэрхие!
https://web. ligaudio. ru/mp3/%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F
Тонг Тори(Tory) Евгений Туман
Чигчи. ЧОЛОНИ! Һонирхолтой гээшэнь. Буряадаар шүлэн гэнэбди. Нанайцангууд ЧОЛОНИ гэнэ. Адли үгэнүүд бэшэ аал, багша? Чолони-шүлэни! Шүлэни-чолони!
Гүүглэй. Адлишье үгэнүүд дайралдаха. Нанайцуудшни – тунгус-манжа угсаатанай бүлгэмдэ ородог юм. Хэлэниинь баһал тунгус-манжа хэлэнэй семья, бүлгэмэй байха. Урда сагһаа хойшо олон зуун жэлнүүдэй хаба соо монгол манжа арад яһатан Ази түбиин дэбисхэр дээрэ сугтаа эбтэйшье байжа, дайлалдажашье байжа, худа урагуудшье боложо, ёһо заншалаараашье, хэлэ амаараашье хубаасалдажа байгаа юм.
Чигчи. Манай худа урагууд боложошье магад. Вполне возможно гэжэ һананаб.
Гүүглэй. Зай, ЧОЛОНИ шүлэео хэхэ гүбди али что?
Чигчи. Би бэлэн, всегда готов!
Гүүглэй. Залуу халаахайн набшаһые шанаад, гаргажа, шүүһыень шүүжэ гаргаад, бажуугаад, угаагаад, загаһанайнгаа шүлэн руу хэгты гэнэ. Опустить халаахай в рыбный бульон, добавить табан зуун грамм хИлмэ-осетра, хартаабха, һонгино и специи. Бусалгажа, шүлөө болоторнь шанажа гаргагты гэнэ. Һэрюун газарта удаан байлгажа, остолоо накрывать можно.
Чигчи. Зай, хүндэтэ радиошагнагшад, пока шүлэмнай хүрэжэ байг. Нанайцууд тухай асуужа болоно. Гүүглэй багша, нанайцууд тухай үшөө юумэ хөөрэжэ үгыт даа.
Гүүглэй. Зай, шагнагты наашань шэхээрээ. НАНАЙ хэлээр НА – гэжэ үгэ ГАЗАР юм. НАЙ – үгэ ХҮН. ГАЗАРАЙ ХҮН гэнэ өөрыгөө нанай хүн нэрлэдэг.
Чигчи. Человек земли гү?
Гүүглэй. Газарай хүн! НАНИ – гэжэ хөөрхэн үгөөр өөрыгөө нэрлэдэг байгаа юм. Ородууд нанайцуудые ГОЛЬДЫ гэдэг байгаа анхандаа. Хитадуд ХЭЧЖЭ гэдэг байгаа.
Чигчи. Мүнөө сагта нанайцууд хэды зон бэ?
Гүүглэй. 16 мянга шахуу үлэнхэй.
Чигчи. Тиимэ үсөөн гү?
Гүүглэй. Үсөөншье һаа, манай Росси гүрэнэй түүхэдэ олон нэмэри оруулһан, алдаршаһан арад юм. Жэшээнь, дайнай сагта нанаец Максим Пассара гэжэ агууехэ алдарта снайпер-мэргэн баатар ябаа юм. Совет үе сагта нэрэнь алдарта мэдээжэ байгаа юм. Мүнөө сагта мэдэхэ хүн хомор. Кола Бельды – агуу известный дуушан байгаа юм. Бүхы Советскэ Союзаар алдаршаһан хүн байгаа юм. “Мы поедем, мы помчимся на оленях утром ранним, и отчаянно ворвемся прямо в светлую зарю! Э-хэй! “
Чигчи. А, би телевизэрээр дамжуулга хараа бэлэйб. Кола Бельды – знаменитый советский чукча гэжэ.
Гүүглэй. Чукча бэшэ юм, нанаец хүн байгаа юм. Не путать. Үшөө Дерсу Узала гэжэ ангуушан үбгэн, Арсеньев гэжэ военнэ исследователь хүнтэй ябалсажа, Арсеньевэй проводник боложо, бүхы Сихотэ-Алинь, Уссури газараар дахуулжа ябаһан хүн байгаа юм.
Чигчи. Дерсу Узала гэжэ кино бии бэшэ аал?
Гүүглэй. Киношье байха, номшье бии, зүжэгшье табинхай манай Үльгэр театр соо. Зай, Чигчи, үшөө иимэ нанай блюдэнүүд байдаг юм, ПУРЭМСЭ, БУЛДИН гэжэ дуулаа гүш?
Чигчи. Үгы!
Гүүглэй. Булдин— холодец из хряща калуги или осётра, гэнэ.
Чигчи. Калуги байха. Осётроёо на потом орхие.
Гүүглэй. Отложить боло саашань. Калуга гэжэ загаһанай тархииень тайража абаад, яһыень мяхатайнь жэжэхэнээр хэршэжэ абагты. Зай тиигээд, тархииень һайса угаагаад, уһан соо шанажа эхилэе. Һайса, үлтэртэрэнь бусалгажа, яһанһаань һалгаажа, мяхыень дахинаа шүлэ руугаа хэжэ, хэршэгдэһэн яһа мяхатаяа нэмэжэ хээд, удаан гал дээрэ гушаад-дүшөөд минута байлгаад, халяар нэмэжэ, шүлөө гаргаад, нэгэ саг соо һэрюундэ байлгагты.
Чигчи. Тиигээд саг үнгэрһэнэй һүүлдэ остоолоо бэлдэжэ тойрон һуугаад, приятного амтатита гү?
Гүүглэй. Зүб даа Хүндэтэ манай радиошагнагшад, гэрэй хозяйканууд, хоол бэлдэхэ, шэнэ хоол зохёохо дуратайшуул манайда ерэжэ эксперимент хэжэ, маанадтайгаа гоёор зугаатайгаар хөөрэлдэжэ, һониноороо хубаасалдажа, жаргажа сэнгэжэ һууял даа! Уулзахабди!
Чигчи. Хүбүүд, басагад, минии хүндэтэ багшанар, би энэ радиодамжуулгада миин һуунагүйб, баһал арад зондоо хэрэгтэй ажал хэжэ байнаб. Так что, гэнтэ хэшээлдээ хожомдоо һаамни, хүлисэжэ хайрлаарайгты намайгаа! Уулзатараа!
Дамжуулга бэлдэгшэд:
Зохёон найруулагша – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жалцанов Эрдэни
Чигчи – “Үльгэр” театрай зүжэгшэн Рабданов Даша
Гүүглэй Мэргэн – Буряад театрай зүжэгшэн Солбон Субботин
Абяа найруулагша – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд