«Шууялцая буряасаараа» сартуул аялгаар
Олон ястаны эдиж уудаг хоол тухай “Шууялцая буряасаараа” гэсэн дамжуулга Орос Уласы Юрэнхылэгчийн соёлы санаачилгын грантнуудай тусаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
ДАЛАЙН ХАЛИМ АВАРГА ЗАГАСНЫ МАХ ЭДИЖ ҮЗӨӨГҮҮТ?
ЧУКЧА, ЭСКИМОС, КОРЯК, ИТЕЛЬМЕН АРАДУУДЫ ХООЛ.
Чигчи. Амар мэндэнүүд, үхибүүд! Сайн байнуу, Гүүглэй багша!
Гууглэй. Амар мэндээ, хүндэтэ радио-чагнагчад! Сайн байнуу, миний бичыхан товарищ Чигчуудэй!
Чигчи. Битнай таньдаа чукча хэлэндээр шүлэг уншаж туршасав. Не обесудь болооройгты!
Гууглэй. Не обесудь болоховд. Туршаач, унша, чагнаж суунавд.
Чигчи. ПЛЕВЫТ гэж үгэ орчуулж боломжогүй хадань, примерно иигээд ойлгуулж туршасав. ПЛЕВЫТ - «Прежде чем осуждать, посмотри сначала на себя» гэсэн удхатай.
Гууглэй. “Буцад хүнүүдые бү шүүмжэл, өөрыгөө хара” гэсэн удхатай юм хаш.
Чигчи. Примерно тымэ.
ПЛЕВЫТ
Мургинэт ытляат
конпын гивэ:
этлы тэнну
элгы кыльин
и’гнэтыль ын
о’равэтль ан,
плевыт-ым
ынкэн тури
э’вгыт каль о
конпын ыннин!
Антонина Кымытваль зохеогоо.
Гууглэй. Ямар гүнзэгы удхатай үгэнүүд гээчив!
Чигчи. Багша, та чукча хэлэ мэдэх хүн гүт?
Гууглэй. Би чинь Гүүглэй Мэргэн багшаб гэж хэды дахин чамд хэлэй гээчивиив, Чигчи! Бүхы дэлхэйн арад зоны хэлэ мэдэдэг гэж, ойлгодог гэж, яридаг гэж зуу дахин чамад хэлэжэл байхад!
Чигчи. Энэ шүлэг юу удхатай юм, багша, ойлгуулж үгөөт бэдэндэй?
Гууглэй. “Не стоит смеяться над споткнувшимся или совершившим ошибку человеком. То, что сегодня вам может показаться смешным – временно и преходяще в этом огромном мире.” –гэнэл дээ чукча хэлэндээр.
Чигчи. А буряасаар юу гэж хэлэдэг юм?
Гууглэй. Алду хиисэн, бүдэрж унасан хүные бү доромжол. Үнөөдэр чамда энеэдтэйгээр санагдаж болох зүйл энэ ехэ юртэмцэ дэлхэй дээрэ мүнхэ бэшэ, вечно бэшэ, түрэ зуур юм. Мгновение.
Чигчи. А, понятно болоо. Ойлгож авлайв.
Гууглэй. Зай, товарищ миний, ямар хоол бэлэсхэмнэйв?
Чигчи. МАНТАК!
Гууглэй. Энэч юу гэсэн эдеэ бэлэй?
Чигчи. Багша, та Гүүглэй Мэргэн бэлэйт. Все знаете, на всех языках зугаалнат! Бү притворяться болоот доо, пожалуйста.
Гууглэй. Хи-хи-хи. Зай, МАНТАК гээчич КИТ-ХАЛИМ загасны мах гээч.
Чигчи. Во-первых, ХАЛИМ – рыба бэшэ, не загас, а сүпитающее. Молокопитающее.
Гууглэй. Млекопитающее.
Чигчи. Хэлэжэл байхад, мелекопитающее гэж.
Гууглэй. Млекопитающее!
Чигчи. Млекопитающее гэнэв!
Гууглэй. А во-вторых?
Чигчи. А во-вторых, МАНТАК – ХАЛИМ МЕЛЕКОПИТАЮЩЭЙ мах бэшэ, а сало, өөх арастай, кожатэй. Сало с кожей.
Гууглэй. Правильно хэлнэч, молодец, Чигчи. Олон юмэ мэдэх байнач в свои годы! Иимэ заахан болоод үшөө, ума полная палата суужайх!
Чигчи. Намайе мухар ухаантай, глупыш гэж бү санаж суугты. Би вам үшөө покажу.
Гууглэй. Одоо лэ показать болохоч гэж этигэнэв! Зай, МАНТАК остоол дээрээ гаргажашлайв. Цаашань юу хиихэ бэлэйвд?
Чигчи. Зай, хүндэтэ радио-сонсогчод, холдильнигта байсан хагад кило МАНТАК гаргаж, остоол дээрээ табиж хурца хутагаараа кубиками зүсэж отолоод...
Гууглэй. Таак, МАНТАК морозилканоосоо олож гаргалайв. Тас хүрчисэн байна. Зүсэхэм.
Чигчи. Кубиками отолоо гүт?
Гууглэй. Так точно! Кубиками отолоов. Цаашань.
Чигчи. Баруун гарынгаа хоер хуруунуудаараа нэгэ кубик МАНТАК осторожно бариж аваад, мееедленно гараа ургөөд...
Гууглэй. Осторожно бариж аваад... Меедленно гараа үргөөд...
Чигчи. Амаа широко открывалаад...
Гууглэй. Амаа ангайтараа айнгайлгаад...
Чигчи. И аккуратно хэлэнынгээ үзүүр дээрэ табиж ерээд.
Гууглэй. Аккккуратно хэлэнэйнгээ үзүүр дээрэ табиж ерээд...
Чигчи. Тыгээд, амаа хаагаад, МАНТАКАА 34-н шүдэнүүдээрээ жажилагты.
Гууглэй. 18-н шүдэнүүдээрээ жажилжайнав. Мммм! Божественно! Амтатай гээчинь аргагүй!
Чигчи. Амтатай бэз?
Гууглэй. Амтатай даа, бесподоообно!
Чигчи. Багша, энэтнай КИТ-ХАЛИМ амитаны сало бэшэ, ГАХАЙН сало!!! Хи-хи-хи!
Гууглэй. Гахайн сало гэж юундэ хэлжишвэч, Чигчи. Радио-чагнагчаднай юу гэж санах юм, чи бэдэ хоерый мэхэлжэйн гэж ойлгочишхо лэ! Чэмээгүй сууха чинь яанав! Мэхэлж чадахгүй болоод! Хүниие подводилж!
Чигчи. Үгы тэгээд манай радио-чагнагчад ойлгоо бэзэ хаанаас энэ манай Бурятида ХАЛИМ АМИТАНЫ САЛО байв гээчив гэж. Миин санаандаа бодож фантазировать болохгүй юм үү! КИТ АМИТАНАЙ МАНТАК жажилж байнавд гэж. Гахайн салотай амтаараа примерно адилхан байха гэж сананав, үнгэ-зүсөөрөөч адилхан.
Гууглэй. Зай, Чигчи, радио-чагнагчадаа бү мэхэндээ оруулый. Честно цэхынь хэлэх хэрэгтэй. ХАЛИМ ЗАГАСНЫ, млекопитающи амитаны мах Чукотка, Камчатка Заха-регионы газараас гадагшань гаргаж болохгүй гэж хуули гаргаатай юм. Хореотой. Запрещено! Хадууж авагты!
«Охота на больших китов, а также торговля китовым мясом запрещены!»
ЕЖЕГОДНО 23 ИЮЛЯ ОТМЕЧАЕТСЯ ВСЕМИРНЫЙ ДЕНЬ КИТОВ И ДЕЛЬФИНОВ Этот праздник был учрежден в 1986 году, когда начал действовать запрет на китовый промысел, введённый 23 июля 1982 года Международной китобойной комиссией после 200 лет беспощадного истребления китов. Запрет действует и поныне и означает, что во всем мире охота на китов, а также торговля китовым мясом запрещены.
Чигчи. Хадууж авлайвд! Манай Росси гүрэны хуули есоны зүвшөөрэлгөөр чукча, коряк, ительменгүүд ХАЛИМ загасанда агнуури хиихэ зүвшөөрэл аваатай юм. Би танда нэгэ сонин үльгэр зугаалж үгэсэв.
Гууглэй. Зай, чүлөөтэйгөөр сууж, гахайнгаа сало эдиж, танайнгаа үльгэр чагныйе даа.
Чигчи. Иимэ нэгэ эскимосууды үльгэр би юм. Урдын урда цагта Ангут гэж эскимос хүн байдаг байгаа. Хүүхэннь Седнэ гэж нэрэтэй тарганаас тарган, томоос томо бэетэй, эдеэндээ хомхой, үлэн амитан шэнги нюдэндөө даарилдасан, гартаа баригдаж торосон юмэ ясатайнь, арастайнь залгиж эддиштэг байгаа юм. Эцэгынгээ унтаж хэбтэхэдэнь эцэгынгээ зүүн гарынь тас мүрэж эддишео юм. Ангут эцэгэнь уураа хүрэж хүүхэнэй газаашань чирэж гаргаад онгоцондоо суулгаж, далай руу тамарж гараад, Седнэ охиноо далай руу шэддишоо бэлэй.Охиннь хоер гараараа онгоцондонь савардаж асахадань, эцэгэнь хурца хутагаараа охинынгоо хуруунуудынь тас отолж хаяа бэлэй. Седнэ охин далай руу тунаж унаад, далайн оеоры айхавтар муухай мангас болж, далайн бүхы амитады, хав-загас, моржанууды, халим загаснууды хатан-хаан болоо юм гэлцэдэг.
Гууглэй. Ямар айдхатай, аймшагтай, айдастай үльгэр зугаалж үгэвэч, арсаарам мурашканууд гүйж эхилжэйн.
Чигчи. Битнайч тоже айчивав. Ямар тэрэ океан-далайгаар зайж тамарж байсанаас, буряад нютагтаа сууж байхад илюу сайхан юмэ үгы дээ.
Гууглэй. Хүндэтэ радио-чагнагчад, танай анхаралда чукча ардын урданы дуу зэдэлхэнь. Бултодоо сууж чагная! Олит Тевлянаут дуучин дуулахань.
https://web.ligaudio.ru/mp3/%D1%87%D1%83%D0%BA%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5
Чукотская народная. Олит Тевлянаут.
Чигчи. О, ямар сонин дуу гээчив! Дуу юм үү, али хатар юм үү?
Гууглэй. Дуу хатартай. Амитады дууряаж дуу гаргадаг хатар юм.
Чигчи. Айдастайгаар бурхирж, амилж дуулжайн даа!
Гууглэй. Зай, Чигчи, остолдоо сууж сало-маалаа гаргаж, халуухан ногоон цайгаа чанаж зугаагаа татаж сууя даа! Хүндэтэ радио-чагнагчадаа уриж, үльгэр-домогудые түүрээж, зугаалжа, энеэлцэж, шууялцаж сууя! Радио-чагнагчадаа дуудаарай, Чигчи!
Чигчи. Хүндэтэ радио-чагнагчад, Гүүглэй багша бэдэ хоер халуун цайндаа уриж байнавд! Ерэгты! Сониноо ярилцаж сууя, шалилцые, энеэд –наада гаргыйе, зугаалые!
Гууглэй. Торт, фрукты, хүрэмэл бууза ацараа болтной ехэ сайн байгаа, Чигчи бэдэ хоер не против!
Чигчи. Хүндэтэ радио-сонсогчод, остоол дүүрэн махтай, чимэг баян, зугаатай, шууяатай булта сууялдаа! Приятного амтатита!!! Уулзахавд, баяртай!
Гууглэй. Уулзатараа, баяртайнууд!
Дамжуулга бэлдэгчэд:
Зохёон найруулагча – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран сайханы хүтэлбэрилэгчэ Жалцанов
Эрдэни
Чигчи –– Буряад театрай зүжэгчин Ранжилова Ольга
Гүүглэй Мэргэн –– Жалцанов Эрдэни
Абяа найруулагча – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд