НЕНЕЦ ЯСТАНЫ МОРА

«Шууялцая буряасаараа» сартуул аялгаар
Олон ястаны эдиж уудаг хоол тухай “Шууялцая буряасаараа” гэсэн дамжуулга Орос Уласы Юрэнхылэгчийн соёлы санаачилгын грантнуудай тусаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр  хамтаран бүтээбэ.

НЕНЦҮҮД

МОРА – БУГЫН ЭВЭРЫ АРСАНЬ АМТАТАЙ ДАА
Чигчи. Ань торова, хүндэтэ миний нүхэд, хүвүүд-хүүхэд, томочуул! Нани торова, Гүүглэй багша!
Гууглэй. Ань торова, хүвүүшка! Нани торова, хүндэтэ радио-сонсогчод! Нюмл ңамгэ?
Чигчи. Мань нюм Чигчи! Нюмл ңамгэ?
Гууглэй. Мань нюм Гүүглэй Мэргэн баавай!
Чигчи. А, Гүүглэй багша үүт! Сайн байнуу, Гүүглэй багша! Таамнай ненец хэлээр чисто дуугарж байнат!
Гууглэй. Гүүглэйл хадаа, ярижал байнав! Ханзер илен,Чигчи?
Чигчи. Юу гэж?
Гууглэй. Чигчи, чи үнөө саяхан тоже гоеор ненец хэлээр дуугарж байгаа бэлэйч.
Чигчи. Сайн байну, минии нэр Чигчи, та хэн гэж нэрэтэйбта – гэж үгэнүүдые лэ мэдэхэв.
Гууглэй. Ханзер илен – как дела? – гэж асууж байнав.
Чигчи. Би тыхэдэтнай юу гэж харюуцахбиб?
Гууглэй. Сававна илем! Хорошо живу – гэж харюуцхач.
Чигчи. Сававна илем! Чудесно, гое, замечательно, хэнээсч илюү, дураараа байнав! Захотел, дураараа унтанав, захотел дураараа эдеэлнэв. Мороженое эдихүч? - Гэж асуухад, – эдихэв! Бууза эдихүч? – эдихэв! Мультик үзэхүч? – Үзэхэв. Сургуулидаа очихүч? – Я подумаю.
Гууглэй. Эжи-ава хоер чинь чамайгаа дэн илюу ехээр эрхэлүүлж, тархи дээрээ суулгажишоо юм байна!
Чигчи. Битнай тымэ эрхүүнди бэшэв. Дуураара яваж байдаг үхивүүн бэшэв. Таанар даже не представляете, яаж намайе гэрыхид воспитовалдаг гэж! Вообще жоостко! Чуть чего – арсан ремень! Шаг зүүн тээшээ – шалбаан! Алхам баруун тээшээ – чилим! Шаг хажуутайшаа – улаан питаг! Хагад үдэр углууда зогсохоч үшөө.
Гууглэй. Зай, хуудлаар юмэ шалиж бү байлчи. Илюү юмэ үшөө энэ радио-субагаар дуугарж бү байе чи бэд хоер! Эжи ава хоероо хайраалч!
Чигчи. Багша, таанар үнэн дээрээ поверить үнэншөө гээч үүт! Хи-хи-хи! Хүний шутилжэйхэд!
Гууглэй. Ямарч шутканда  доля шутка байдаг гэж дуулаа сэн гүч.
Чигчи. Үгы, дуулаагүйв.
Гууглэй. Зай, ненец арад тухай юу мэдэх хүмч?
Чигчи. Асуудал асууж болох үү?
Гууглэй. Болох. Юу асуухашнив?
Чигчи. Ненец немец хоер хоорондоо түрэл арад ястан гээч үү?
Гууглэй. Үгы вэддеэ, Чигчи! Манай Россиин ненецнүүд Россиин Хойто захын бага ястаны дунда эгээ ехэ ястан гэж тоологдодог. Северный самодийский  арад гээч. Росси гүрэндэ 45 000 ненцүүд ажасуудаг. Нюур чарайгаараа Азиадууд.  Арын ненцүүд, тундрын ненцүүд гэж хоер групп-бүлгэмөөр хуваагдадаг гээч. 
Гууглэй. Зай, Чигчи, надаас ненец хэлеэр асуугаарай - Манзаянанд серод ханзер” миңа”? – Как дела на работе? – гэж асуужиш.
Чигчи. Манзаянанд серод ханзер” миңа”?
Гууглэй. Серон сававна миңа!
Чигчи. Юу гэж харюуцаавт?
Гууглэй. Ажалам амжалтатай яваж байна гээв.
Гууглэй. Сава сёнзя ӈэя! 
Чигчи. Юу?
Гууглэй. Хорошего нутра тебе!
Чигчи. Нутра гэж юу вэ?
Гууглэй. Нутро – дотор чинь.
Чигчи. Дотор? Дотором юу бии бэлэй? Кишкинууд үү?
Гууглэй. Хорошей тебе души гэж чамда хэлэвэв!
Чигчи. Ехэ баярлалаа! Башииб-башииб!
Гууглэй. Чигчи, чим НЕНЭЙ НЕНЭЦ байнач!
Чигчи. Нээрэй ненец гэж үү?
Гууглэй. Настоящий человек! Ненецнүүд өөсэныгөө естой үнэн хүнүүд гэж нэрлэдэг юм.
Чигчи. А немцүүд?
Гууглэй. Немцүүд чинь  европын герман ястаны бүлгэмдэ ороно. Шал ондоо ястан.
Чигчи. Зай, үнөө точно ойлгобоб. Багша, ненецнүүды үндэсэн хоол ямар байдаг бэ, заажа-зугаалж үгоот бэдэндээ. Остоол бэлэн, холдильниг дүүрэн. Продукты полный шкаф!
Гууглэй. Ненецнүүднай Мүстэ Ехэ Далайн эръеэр, Кольский полуостров, Таймыр нютагуудаар бугануудынгаа эрхээр нүүдэлгэ хиижэ явадаг зон гээчэл дээ. “Дети оленя” – “Буга амитаны үринэр” -  гэж нэрэтэйнүүд.
https://my.mail.ru/music/search/%D0%9D%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8
Суляко (ненецкая)
Гууглэй. Буга адуулж, үдхэж, бугын арсаар хувцас-хунар бүтээж, оеж, хувцалж, арсаарань гэрээ хучиж, дулаацуулж, бугынгаа махаар бэеэ тэжээж, бугануудаа чаргандаа хүллэж, зундаа зусалж, намартаа намаржиж, үвэлдөө үвэлжиж, хавартаа хаваржиж, нүүдэлч арад юм даа, тэдэч.
Чигчи. Хатуу зон байна даа, выносливэ, жоостко зантай хүвүүд-хүүхэд байна.
Гууглэй. Хойто зүгын хүйтэн тала-тундра дунда ара модо хомор, жэмэс-ногооч бас хомор хадань, эдеэ-хоолоороо скромно-даруухан байдалтай, бугын чус халуундань ууж, эльгэ-бөөрынь түүхээгээр эдиж, махынч түүхэй зандань эдидэг юм эдэч.
Чигчи. Опять түүхээгээр үү! У них что, тэдэндэ плитка, печка вообще үгы юм үү? 
Гууглэй. Хойто зүгын арадууд урда цагаас хойшо урдынгаа зангаар ес-байдалаа цахиж, үнөө цаг хүрэтэр тэрэл зан-занчалаараа байдаг занчалтай. Түүхэй махань В2, С витаминаар баян гэлцэдэг. Ненцүүд цинга үвчэнөөр юрдөө үвэсдэггүй юм. 
Чигчи. Жостко хүвүүд байн даа! Түүхэй мах эдиж үзэх байгаа. Мундуу болохсомбэ. Чус ууж үзые, багша! Холдильнигтам хоер литры банканда чус байна. Ууж үзые!
Гууглэй. Лучше бэеэ гамнае даа бэдэ хоер. Тэрэ чусаараа лучше кровяной колбаса хиие.
Чигчи. Мундуу болох санам хщрэж байна! Хотя бы нэгэч кружка ууж үзэсэльвэ дээ, багша?
Гууглэй. Үгы дээ, Чигчи. Рисковать бү болые.
Чигчи. Ладно. Рисковалаад яахамнайв. Түүхэй чус уугаа бол дотором хото-ходоодом вдруг усвоилж чадахгүй болчоо болонь, катастрофа! Үглөөдэр тем более битнай тренировкатайв.
Гууглэй. Ямар тренировка?
Чигчи. Плавание. Бассейндэ.
Гууглэй. Во, тем более, бассейндэ. Чим бэеэ гамна. Бассейндээ гэнтэ катастрофа болчоо болонь...
Чигчи. Ой, бү хэлээт! Все! Никаких импровизаций!
Гууглэй. Что ненцу позволено, не позволено Чигчи!
Чигчи. Зай, багша, ойлгооб. Цаашань зугаалагты даа, только түүхэй-мүүхэй юм тухай не надо!
Гууглэй. Зай, зай. Цаашань. Ненцүүды СТРОГАНИНА гэж амтатай загасны хоол би юм. МУКСУН загас бии гү танай холдильнигтэ?
Чигчи. Пелядь байна, омуль, навага, чир байна. Нельма гэж томо загас байна. Гутаари загас, то есть налим. Язь байна. Муксун олдов!
Гууглэй. Гое байна даа иимэ шэдитэ холдильнигтай байха гэж. Хүндэтэ радио-чагнагчад, иимэ холодильнигтэй болох гээ бол Буряад радио ФМ-руу гар утасаараа залгаарагты. В наличие хоерхон лэ үлеэд байна пока. Шамдагты!
Чигчи. Рекламдажишлэй багшамнай!
Гууглэй. Реклама. Тааак, гэж. Муксун загас амтатай зөөлэн махтай загас гэж мэдэхэв. Эдиж үзөө бэлэйб Таймыраар түниж явахадаа. Зай, тэрэ муксун загасаа гурван хоног холдилнигтаа тас хүргөөд, плавник, тархинь отолж, уртаарань дээрээс доошонь отолж-строгаалаад, давасалж, хара перцээр перцэлээд, дахиж холдилнируугаа хииж 15 минут  хүргэж гаргаад, тэрэны сүүлээр эдиж болон.
Чигчи. Строганина гээч вообще популярна блюда юм байна гэж ойлголойв.
Гууглэй. Хойто Зүгын, Алас Дурнын бага ясатанууды үндэсэн байдал, занчал олон юумээрээ адил тухай байдаг. Зай, Чигчи, зугаалж үгэсэв таанартаа, ненцүүды үшөө нэгэ короонно эдеэ хоол тухай?
Чигчи. Зугаалаат! Тэрэ короонно блюдо хиихын түлөө юу хэрэгтэй болодог юм?
Гууглэй. Бугын панта би гү чамда?
Чигчи. Счас харае холдилнигтам байна гээч үү. Ого! Байжайн!
Гууглэй. Отлично! Хараж авагты. МОРА гэж хоол бэлдэхэвд үнөө. Энэ панты гээч, бугын эвэр. Газаа талань, харагты, зөөлэн үдхэн үстэй байна. Энээнынь галда шатааж хааряад, хуйлаха хэрэгтэй. Тыгээд, харанүүт, энэ хуйлагдасан арсань үлеэд байна. Энэнь эгээ экзотическэ, эгээхэн  витаминаар баян, бэе-махбодидо нэмэритэй зүйл гээч. Маа, бари, мүрэжиш энэ МОРА!  
Чигчи. Мүрэ МОРА? Рога грызть что ли? 
Гууглэй. Рогагынь бэшэ, МОРАЕНЬ мүрөөч! Арсынь. Мундуу болохоч!
Чигчи. Как скажете. Так то, ниче байна, амтатай. Шашлык шэнги амтатай. А вообще, ненцүүды менюндэ сахартай эдеэ байдаг гээч үү?
Гууглэй. Зай, амаа арча. Шүдэч харалчоо. Хааригдасан арасны харань шүдыч харлуулжишоо.
Чигчи. Ничел доо! Нэгэ амтатай сладка юмэ эдижэшхэ байгаа.
Гууглэй. Тыгээвол жэмэс хэрэгтэй.
Чигчи. Жэмэс навалом!
Гууглэй. Морошка?
Чигчи. Байна!
Гууглэй. Клюква?
Чигчи. Байна!
Гууглэй. Черника?
Чигчи. Ес ов коус!
Гууглэй. Голубика?
Чигчи. Нэрэ үү? Байна!
Гууглэй. Красника?
Чигчи. Юу?
Гууглэй. Шутка!
Чигчи. Байна!
Гууглэй. Сахартай холеод, худхажиш!
Чигчи. Худхааб! Проболыйе.
Гууглэй. Чим хозяин-барин, эзэн-ноен хадаа, проболоод үзэдээ!
Чигчи. Супер! Ямар амтатай гээчив!
Гууглэй. Приятного амтатита!
Чигчи. Зай, үхивүүд, радио-чагнагчад, приятного амтатита! Уулзахавд!
Гууглэй. Хүндэтэ радио-чагнагчад, чүлөөтэй бол манайда ерэж ненец ястаны эдеэ хоолоор танилцаж, ама хүрэж,цэгнэлтэ тавиж, бэдэ хоертойгоо зохидоор зугаалж, энеэлцэж-шууялцаж сууя! Ерэгты! Уулзахавд!
Чигчи. Уулзатараа, баяртайнууд!

Дамжуулга бэлдэгчэд:
Зохёон найруулагча –  Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран сайханы хүтэлбэрилэгчэ Жалцанов
Эрдэни
Чигчи –– Буряад театрай зүжэгчин Ранжилова Ольга
Гүүглэй Мэргэн –– Жалцанов Эрдэни
Абяа найруулагча – Юмов Булат