«Шууялцая буряасаараа» сартуул аялгаар
Олон ястаны эдиж уудаг хоол тухай “Шууялцая буряасаараа” гэсэн дамжуулга Орос Уласы Юрэнхылэгчийн соёлы санаачилгын грантнуудай тусаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
НИВХ
Чигчи. Касказиве, эрхим хүндэтэ радио-чагнагчад! Касказиве хүвүүд-хүүхэд! Касказиве, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гууглэй. Касказиве, Чигчи! Касказиве, хүндэтэ радио-сонсогчод! Нивх ястаны мэндэчилгэ юм, КАСКАЗИВЕ! САЙН БАЙНУУ! Чигчи, Нигвнгир клайд ла?
Чигчи. Нигыдра!
Гууглэй. Нивх хэлеэр дуугардагүч гэж асууж байнав? Чи юу гэж харюуцанавч?
Чигчи. А би баярлалаа гэж хэлээв! Нигыдра! Спасибо!
Гууглэй. Урла т’атн! Үглөөны мэндээ!
Чигчи. Мэндэ-э, мэндэ!
Гууглэй. Үгы, иигэж хэлэхэч, - Т’атн ургитна!
Чигчи. Т’атн ургитна!
Гууглэй. Чи нуд ӽа? Хэн гэж нэрэтэйвч?
Чигчи. Миний нэрэ Чигчи! ЧИ гэхэд монголоор бас ЧИ гэдэг юм бэлэй! Гайхалтай байна. Нивх хэлэ монгол хэлэтэй холвоотой гээч үү, багша?
Гууглэй. Үгы дээ. Нивх хэлэ Хойто Зүгын, Алас Дурнын арадууды хэлэнүүдээр нэгэч холбоотой бэшэ юм. Чи т’амдид хауд? Тебя как зовут? Ни Чигчи хауд гэж харюусахач.
Чигчи. Ни Чигчи хауд! НИ гээчимнай БИ болоно үү?
Гууглэй. Тымэ дээ. Чи т’анх ӿунвд? Чи хаана суудагавч?
Чигчи. Ой, ямар адилхан үгэнүүд юм? ЧИ – ШИ гэнэ. АНХ – ХААНА – гэнэ. ХУНВД – СУУНАВТА – гэж асууж байна. Тымэ үү? Тыхэдээ шал буряад-монгол хэлэ байна бшуу!
Гууглэй. Случайное совпадение. Ни Ногликиух хунвд.
Чигчи. БЭДЭ НОГЛИКАДА СУУНАВДА. Шал буряад үгэнүүд!
Гууглэй. Нивх хэлэ автохтонно хэлэ юм. Охотская культура тымэ нэрэтэй үе цагы, арад зоны соел байдал гэж байгаа юм. Хэдэн мянган жэлы цаана нивханууды элинцэ-хулинца Алас Дурнын газаруудаар, Номгон Далайн элистэ эрье захаар түбхинэн нютаглаж, Сахалин Арал эзэлж ороод, ямарч ондоо арад-ястантай холигдонгүй үнөө цаг хүрэтэр өөрын түрэл хэлеэ тэрэл зандань хадгалж аваа гээч. 1264 он, 1308 онуудаар Монгол Ехэ Улсын, Юань Улсын монгол цэрэг Сахалин руу довтолж ороо юм. Монголчууднай нивхануудтай нэгдэж АЙНУУДТАЙ дайлалдаа юм гэж хитад судлаачады түүхын номондо бичээтэй байдаг. Айнанууд олон жил дайлалцан эцэргүүцээч бол, 1308 ондо Монголын ноерхолдо дарагдаж, Юань Улсын мэдээлдэ ороо юм.
Чигчи. Ааа, тыгээд лэ, олон жилдэ бэдэнтэй цугтаа дайлалцаж, хани барицаатай болж, монгол үгэнүүдые хэлэндээ хэрэглэж авсан байгаа юм хадаа.
Гууглэй. Тыгэжэч болоо юм хаш. Зай, Чигчи, нивханууд ЧО-ПЫНЬХ — уха из горбуши хиихымнай хүлеэжэ сууна. Горбуша загасаа гаргааш таа түргөөр!
Чигчи. Так точно, энэ зандаа, товариш капитан!
Гууглэй. Полковник!
Чигчи. Товарищ полковник! Гор-буша!
Гууглэй. Зай, хүндэтэ радио-чагнагчад, энэ сайхан горбуша загасаа потрошить болгое, гэдэсынь аваж хаяад арсынь цэвэрлэе.
Чигчи. Би цэвэрлэхэм, чешуягынь хяа арилгаха дурам хүрэжэ байна.
Гууглэй. Зээ тыгээд горбушаа уртаарань хоер болгож салгаая, жижихэн хувяарань хэрчэе, хүйтэн усанда угаажишые, буцалж байсан усандаа хиижэ чаная. Сүүлынь тархитайнь цугтань чанажишха хэрэгтэй. Чичги, давас!
Чигчи. Есть давас! Хэды минут чанагдах юм?
Гууглэй. 7-8 минут чанахавд. Зай, ухаагаа авахын урда ухаандаа халяар нэмэжишхэвд.
Чигчи. Черемша гү? Гурван литры банк халяар байна. Аромат супер! Шүлэмнай болов уу, товарищ подполковник?
Гууглэй. Полковник! Зай, иигээд ЧО-ПЫНЬХ — уха из горбуши бэлэн болов. Амтынь үзэж хайрлаат, рядовой Чигчи!
Чигчи. Битнай рядовой бэшэ, битнай давноны прапорщик!
Гууглэй. Товарищ прапорщик Чигчи, ЧО-ПЫНЬХ уха готова! Амтынь үзэгты!
Чигчи. Ямар амтатай уха гээчив! Хүндэтэ радио-сонсогчод, завидовалжа суунуут! Ням-ням-ням! Шүлэнь гэж, божественно! Непередаваемэ амта!
Гууглэй. Пауза хиижэ ерээд, нивх ардын дуу чагнаж амарая.
https://web.ligaudio.ru/mp3/%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F
Вазунэ Вазун нивхская народная ИЛИ Нивх ывийны пара умгу лу.
Чигчи. Вазунэ гэж ангуучин тухай дуу юм байна.
Гууглэй. Владимир Михайлович Санги гэж миний танил би юм. Нивх ардын уран зохеолч, яруу найрагч, нивхууды вождь – ударидагч. Совет цагы үедэ бүхы СССР гүрэндэ ехэ хүндэтэй, бүхы арад зондо мэдээж хүн яваа юм. Үнөө ерэн насандаа буурал үвгэн бэеэрээ нютагтаа ажасуудаг. Зай, үшөө нэгэ блюдо зохеое. ПЫЙ НА ПЫНЬХ — суп из дичи. Шүлэ.
Чигчи. ПЫЙ НА ПЫНЬХ! Юу, ямар продукт хэрэгтэй юм, авгай?
Гууглэй. Дичь!
Чигчи. Ямар дичь?
Гууглэй. Ямарч бол!
Чигчи. А конкретнее?
Гууглэй. Гусь! Дикий!
Чигчи. Зэрлиг галуу! Как раз холдилнигтам нэгэ дикий галуу үличөөд байна!
Гууглэй. Гаргаач тэрэнэй!
Чигчи. Гаргаав. Ямар урта хүзүүтэй галуу гээчив!
Гууглэй. Тыгэж байгаад лэ иимэ нэгэ борцовско прием хиижэшые. Галуугаа хоер даляасань чангаар бариж БРОСОК ПРОГИБОМ прием хиижэрээд, хүлдэнь ороод МЕЛЬНИЦА прием хиижэрээд, прием РЫЧАГ хиижэшые.
Чигчи. Потом БРОСОК НАКАТОМ прием хиижэрээд, МЕЛЬНИЦА прием хиижэшхэвд.
Гууглэй. Гусьмнай ПАРТЕРТА суучлай. Яаха гээчививд, Чигчи?
Чигчи. А, тыгээ болонь ВЕРТУШКА хиижэшэгты!
Гууглэй. Ахаа, все, унаа. Так, УДУШАЮЩИЙ ЗАХВАТ! Зай, все, салаач, Гусь Галуевич! Сдавайся!
Чигчи. Все, авгай, сдаваться болохом гэж даляараа ковер нанчиж байна!
Гууглэй. Дамы и господа! Победа присуждается мастеру-фломастеру Гүүглэй Мэргэн батору!
Чигчи. Ура! Гүүглэй чемпион! Гүүглэй чемпион!
Гууглэй. Спасибо-спасибо! Баярлалаа!
Чигчи. Зай, цаашань юу бэлэй?
Гууглэй. Цаашань үү! Цаашань праздничный ужин! Салют-малют! Потрошилаад, томо-томоор хэрчээд, угаагаад, усанда буцалгаж, давас перец нэмээд, үшөө хурпаа ямарч бол олдоо болонь хамаагүй шүлэрүүгээ гамнангүй хииж болоно. За отменный вкус отвечаю!
Чигчи. Тымэ үү! Хурпаа-мурпаанынгаа ассортимент харагты! Выбирать бологты!
Гууглэй. О-ооо! Гречневая, овсяная, пшеничная, пшенная, перловая, ячневая, манная, гороховая, рисовая и тэ-дээ!!!
Чигчи. Энэ список дутуу байна үшөө. Үшөө энэ таван хуудасанда хурпаанууд байха.
Гууглэй. Зай, болоолдоо. Иимэ нэгэ блюдо тухай зугаалж, заажа үгэхэм таанартаа. ПЫРК ПЫНЬХ — суп из бедренца камнеломкового с красной икрой.
Чигчи. Авгай, сразу хэлэхэм. Камнеломковый бедрэнц дуусаа.
Гууглэй. ПЫРК ПЫНЬХ блюдо хиихэ аргамнай үгы болчив. Жалко.
Чигчи. Яахавивд тэгээд, бедрэнс үгы болонь би зэмэтэй бэшэб.
Гууглэй. Зай, тыгэй бол ЯК МА — мелко нарезанная юкола хиие.
Где-то за хребтами, далеко.
Тяжелеют, ломятся сады.
Здесь, где солнце так невелико.
Зреет рыба – красные плоды.
Под корье наполнен темный не,
Были дни работы горячи, –
До зимы храниться будут в нем
Лета задремавшие лучи.
А когда деревья и кусты
В снег оденет зимняя пора,
Юколу, как солнце на куски
Будут резать нивхи у костра.
Санги Владимир Михайлович.
Чигчи. Юкола гэж хатаагдасан загас үү?
Гууглэй. Юкола гээч, классика! Юкола загасаа халуун усаар угааж аваад, жижихэнээр хэрчээд, бүлеэн усанда нэгэ 20 минута байлгаад, усынь бажууж гаргаад, хав загасны тос нэмээд, рассол дээрэсээнь үшөө нэмэж, халяартай худхаж остоол дээрээ гоеор чэмэглэж табидаг. Зай тэгээд лэ, таа бултанда приятного амтатита!
Чигчи. Хүндэтэ радио-чагнагчад, манайда ерэж цугтаа нивх арадууды блюда үзэж, нивх дуунуудые чагнаж, шүлэгүүдые уншаж баярлаж, энеэлцэж, цэнгэж амархытнай уринавд!!! Приятного амтатита!
Гууглэй. Уулзатараа, баяртайнууд!
Чигчи. Уулзахавд! Баяртай!
Дамжуулга бэлдэгчэд:
Зохёон найруулагча – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран сайханы хүтэлбэрилэгчэ Жалцанов
Эрдэни
Чигчи –– Буряад театрай зүжэгчин Ранжилова Ольга
Гүүглэй Мэргэн –– Жалцанов Эрдэни
Абяа найруулагча – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд