«Шууялцая буряасаараа» сартуул аялгаар
Олон ястаны эдиж уудаг хоол тухай “Шууялцая буряасаараа” гэсэн дамжуулга Орос Уласы Юрэнхылэгчийн соёлы санаачилгын грантнуудай тусаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
ЯХАД АРДЫН ХООЛ. Ойгус, керчэх, субай, харта, индигирка, кобер.
Чигчи. Сайн байнуушки, хүбүүд-басагадуушки! Амар мэндэнүүд, радио-шагнагшад! Бултанда ДОРООБО! ДОРООБУШКИ, Гүүглэй багша!
Гууглэй. Дорообо-дорообо, Чигчи хүвүүшка! Чим ямар сониноор бэдэнтээгээ мэндэчилнэвч?
Чигчи. Яхад хэлэндээр ДОРООБО гэж, – сайн байнуу гээв, мэндээ, гэж мэндэчилвэв таанараа!
Гууглэй. Дорообо-дорообо!
Чигчи. Үнөөдэр, багша, манай түсэв Яхад ардын блюдо!
Гууглэй. О, гое, сайхан даа! Саха-Яхадууды эдеэ-хоол бол үнэхээр хоолтой гэж, эдеэштэй гэж, нэмэритэй гэж мэдэхэв. Саха-яхад арад Республика Саха-Якутия гэж Уласта ажамидардаг гээч.
Чигчи. Севертэ!
Гууглэй. Тымэ, Хойто Зүгтэ. Олон зуун жэлы цаана Саха-яхад арад Байгал далайн хормойгоор, Хойто Буряадын ара-хүвшэ газарнуудаар, Байгалын баруун тала нютагуудаар ажасуусан учиртай юм.
Чигчи. Би тымэ юмэ дуулаагуйв. Энэ газарнуудаар байсанаа юундэ гэнтэ тышээ северруу дара гээчив? Юу болчоо юм? Ямар катастроф болчоо юм?
Гууглэй. Дараа бэшэ! Тышэнь, хойто зүгтэйшэнь манай буряад-монгол арад шахаж гаргаа гэж түүхэндэ би юм.
Чигчи. Вытеснили что ли? Юуны түлөө? Яхадууд буряасуудта мешаа хиисэн юм үү? Юундэ буряасууд шахаж гаргаа юм тэдэные?
Гууглэй. Тэрэ цагта элдив ястаны дунда, олон арадууды хоорондо зүрчилдөө болж, газар бэлчээриин түлөө газараа буляалцаж дайн хиих, тымэ цэмүүн цаг байгаа юм.
Чигчи. Жестокий век гээч үү дээ!
Гууглэй. Тымэ хари гээч! Яхад ардын дуу чагнае! Ехэ гое дуу!
https://my.mail.ru/music/search/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F
Тундара (Якутская народная песня)
Гууглэй. Монгол арад тэрэ цагта хүч ехэтэй, ноерхол үндэр байгаа юм. Тымээс болж саха-яхадууд тышээ зөөж, шинэ нютаг эзэлж түбхинэн суугаа юм гээч. Үнөөныч цаг хүртэл баян-бардам ажасуудаг юм. Саха-Яхад Улсын газар-нютаг бол карта дээр хараа болоч, муураж уначхаар уужам хизааргуй тала-тундра гээч, ара-тайгатай баян нютаг даа, хөөрхы!
Чигчи. Таак, энэ карта байна. Харыелч. Российская Федерация. Республика Саха-Якутия гээд олжишлэйв.О, хараат үгы! Ниче себе! Ямар громадна газартай гээчив! Почти хагад Россия болчоод байна!
Гууглэй. 0,32 хүн на 1 квадратный километр.
Чигчи. Это как так?! Че то ойлгоногуйв!
Гууглэй. Так, тоолоод үзэелч. Бич бас че то затрудняюсь. Хэды болонов даа, нэгэ яхад хүн хэды квадратный километр газартай болонов даа?
Чигчи. Таамнай Гүүглэй бэлэйт! Мэдэхгүй юмэ үгы гэж мэдэнэвдэ танай башкы дотор!
Гууглэй. Тихо! Так, чтобы рассчитать, сколько квадратных километров приходится на одного человека при плотности населения 0,32 человека на 1 квадратный километр, используем формулу: 10.32 =3.125\frac(1)(0/32) \approx 3.125/
Чигчи. Итого хэды болонов?
Гууглэй. Таким образом, нэгэ яхад хүндэ 3.125 км в квадрате.
Чигчи. Юу гэж!!! Нэгэ яхад хүн ГУРВАН МЯНГАН ЗУУН ХОРИН ТАВАН КВАДРАТНА КИЛОМЕТР газартай гэж үү!!! Ухаан минь муудалай! Авгай, муураж унахам, баряат намайгаа!
Гууглэй. Аналогично! Би чинь чи басал муудаж унахам хадаа!
Чигчи. Гурван мянган с копейками квадратна километр газартаа юу хиидэг гээчив саха-яхадуудамнай?! Ну ладно, допустим, нэгэ томо дача баржишоо гэе. Ушөө нэгэ дача баржишоо гэел дээ, допустим. Огород нэмэжэшиие. Үшөө нэгэ огород нэмэжэшиие. Допустим, Цавчилан. Хартаабхын поле. Ладно, капуста суулгаа гэжэшые. Гараж баряа гэе. Үшөө гурван томо машинын гараж тавжишоо гэжэшые. Игровая площадка баржишоо, допустим. Үшөө юу хэрэгтэй юм простой якут хүндэ, а, багша?
Гууглэй. Надаас бү асуу. Яхадууд чинь өөснөөн мэдээ бэзэ, юугээ хайшань, туды-сюды распоряжаться болохыгоо өөрынгөө газараараа. Саха-Яхад ардын түрүү хүн ТЫГЫН ДАРХАН – ТОЙОН гэж баатар хүн байгаа юм. Иигэж хэлэдэг өөсөн тухайгаа тэдэч, - Бэдэн саха-яхад арад түмэн ЭЛЛЭЙ БООТУР эцэгээс эхитэйвд, гэж. ААР АЙЫЫ шүтээндэ мүргэлтэйвд, гэж. ТАНАРА бурханы үринэрэвд гэж хэлэдэг. Дээдэ тэнгэридэ ЮРЮНГ АЙЫЫ ТОЙОН, доодо түвидэ АЛА БУУРА ТОЙОН бурхатайвд. 18 зуун жэлдэ Росси гүрэны мэдээлдэ орож христос шажинда шүтэж орсон түүхэтэйвдэ. Тымэч бол, өөрынгөө ТЭНГЭРИИН ШҮТЭЭН, БӨӨ МҮРГЭЛӨӨ орхеогүйвдэ гэж хэлэдэг юм үнөөч болотороо.
Чигчи. Багша, олон юмэ саха-яхад арад тухай мэдэж авлайв. Зай, үнөө та бэдэ хоер яхад ардын юсэн мэдээж эдеэ-хоолноос ямарынь бэлэсч үзэхэмнайв?
Гууглэй. Огласи бүхы список!
Чигчи. 9 эгээ популярна, мэдээж хоол – ЙОГОС - адууны мах, САЛАМАТ, КЕРЧЭХ – десерт, алирс, нэрэ, үзээлзэгэнэ. СУБАЙ – унаганы чус, ХАРТА – унаганы махны дотор, ИНДИГИРКА – салат, хүрчисэн чир загас, сонгино нэмэгдэхэ, давас, перец, растительнэ тос. СТРОГАНИНА – чир үү али нельма загас. КОБЕР – сүны үдхэн соус – сливочно тос, тарган сү. Яхад боово.
Гууглэй. Саха-Яхад Уласта үвэлдөө айдастайгаар хүйтэрдэг. Якутида Верхоянск хото гэж бии юм. Верхоянск хото гээч ганца Якутида бэшэ, Россидач бэшэ, бүхы дэлхэйдэ байсан хотонууды дунда эгээ хүйтэн хотонууды тоодо ородог юм. Самый холодный город не только в Якутии и России, но и в мире!
Чигчи. Хүн яажа тэндэ байдаг юм? Тас хүрчидэггүй юм үү чир загас шэнги?!
Гууглэй. Саха гэж өөрынь нэрэнь. Сахалар гэдэг. Үшөө Ураанхай гэж хуучины нэрэнь.
Чигчи. Уряанханууд үү? Манай буряасууды, монголчууды дунда уряанханууд бии бшуу.
Гууглэй. Тымэ дээ, уряанханар олон байха, эндэч байха, тэндэч байха. Тува Улсын газар нютаг анхандаа Уряанхайский Край гэж нэрэтэй байгаа юм. Бэдэч бүгдэ, саха-яхад арад, монголчууд, туваачууд булта Түб Азиин үринэр байнавд. Урдын цагта, хэдэн мянган жэлы цаадтай манай үвгэ-дээдэс, элинц-хулинца нэгэ айл аймаг байсанч байгаа магадгүй. Саха-яхад хэлэндэ олон монгол үгэнүүд даарилдадаг. Үндэсэн хэлэнь тюрк бүлгэмдэ ородог.
Чигчи. Яхад ардын боевой танец-хатар нэгэ гое нэрэтэй бэлэй. Санаандам эрьежэйн, амандам вертится.
Гууглэй. Осуохай!
Чигчи. Во-во, осуохай! Яхад арадууды Дед мороз Улаан-Үдэ ерээ юмсэн. Би заа байгаав. Нэрэнь хэн гэж бэлэй?
Гууглэй. Чысхаан!
Чигчи. Чингисхаан бэшэл дэ!
Гууглэй. ЧЫС-ХААН гэнэв!
Чигчи. Во-во, Чысхаан! Нада нэгэ гое подарок-бэлэг баряа юмсэн.
Гууглэй. Ямар бэлэг баряа сэмбэ?
Чигчи. Марчишоов! Давно же было! Би үшөө заахан байгаав тыхэд! Хоертой байгаав!
Гууглэй. Хоертой гэж үү?! Хоертойдоо Чысхаантай уулзаснаа, бэлэг авжайсныгаа санажайн гэж үү?
Чигчи. А че! Хоертойдоо үхивүүд юуч санадаггүй гэж үү?! Ниче не помнят гэж үү? Намайе совсем тум-тум гэж бү санагты!
Гууглэй. Совсемч бэшэл дээ.
Чигчи. Би даже намайе үвэртөө аваад, үвдэг дээрээ суулгаад хацарым хүйтэн гараараа эльвэж суусные сананав. Гартам морожено барюулаад, - Зай, доробо, Чигчи! Туох сонун? – гэж асуухадань, бинь урдаасань, - Доробо, Чысхаан үвгэн. Все нормально, учугэйдик! - гэж харюуцаа бэлэйв! Тыхэдэм, Чысхаан үвгэн, - хэдытэйвч, хүвүүн? - гэж асуухадань. Бинь урдаасань аргааханаар, - Икки! - гэж хэлээсэм. – Чигчи, чи минь бэрхэ хүвүүн байнач! –гээ юмсэн. – Маа, чамад бэлэг баринав! - гээд, гартам нэгэ бэлэг барюулаа юмсэн.
Гууглэй. ИККИ гээчич юу юмэ?
Чигчи. Хоер!
Гууглэй. Чи хоертойдоо хаанаас үшөө яхад хэлэ мэдэхэ байгаа хумчи?
Чигчи. Спонтанно!
Гууглэй. Хэлэндэ ороод байгаа хүн гүч?
Чигчи. Багша, би воовшээто юсэн сартайдаа хэлэндэ ороо хүмбэ.
Гууглэй. Чи хаанаас мэдэхэ хумчи?
Чигчи. Эжым зугаалдаг. Манай Чигчи юсэн сартайдаа хэлэндэ ороо юмсэн гэж хэлжэйдэг.
Гууглэй. А яхад хэлэ хэзэйнэйс үзэж эхилээ хун сэмчи?
Чигчи. Би яхад хэлэ үзөөгүйв воовшээ!
Гууглэй. Гм! Яаж Чысхаан үвгэнтэй яхад хэлээр зугаалаа гэнэч? Хоер настайдаа?
Чигчи. Спонтанно! Өөрөөн не помню воовшээ тэрэ случай. Но видеозапись бии юм. Хуу хүнүүд гайхаа юмсэн тыхэдэ. Какой уникальный ребенок гэж везде слух тараа юмсэн.
Гууглэй. Зай, ойлгож авлайв чамайе, уникальна ребенок. Зай, давай, шамдаханаар эхилый дээ хоол бэлэсчэ. Юу, ямар блюдо хиихэмнэй вивд?
Чигчи. ЙОГОС-оос эхилэе.
Гууглэй. Зай, тэгэе. Йогос! Унаганы мах хэрэгтэй болоод байна.
Чигчи. Унаганы мах холдилнигтам байхал сэн. Морозилканда харагтылта.
Гууглэй. Нашел! Олоов-олоов! Таак, нэгэ кило унаганы мах. Усанда халта зайлаад, хэрчихэвдэ.
Чигчи. Ойлгож байгаарайгты, ястайч байжа болохо.
Гууглэй. Хамаагуй! Бү уйдаж суу, хүбүүн, атаман болохоч!
Чигчи. А би уйданагуйв дээ. Наоборот, сонирхож харанав.
Гууглэй. Таак гэж, махаа ястайнь хэрчихэвдэ. Алив кастрюль!
Чигчи. Мээгты, кастрюль!
Гууглэй. Ус!
Чигчи. Ус!
Гууглэй. Пинцет!
Чигчи. Ямар үшөө пинцет?!
Гууглэй. Шутка! Наливал усаа. Махаа усаруугаа хии. Гал. Включалаач плиткээ. Давас!
Чигчи. Соль.
Гууглэй. Перец!
Чигчи. Ямар?
Гууглэй. Красный! Нет! Черный!
Чигчи. Есть черный!
Гууглэй. Мы поедем, мы помчимся на оленях утром ранним! Так, лук!
Чигчи. Сонгин уу али мангир уу?
Гууглэй. А ямар байнав?
Чигчи. Иимэч байна, тымэч байна! Лук порейч байна!
Гууглэй. Алив наашань родной сонгино!
Чигчи. Есть, товаришшш капитан!
Гууглэй. Полкооовник! Мартаагүч!
Чигчи. Виноват, товаришшш полковник! Мээгты, сонгино!
Гууглэй. Благодарю за службу!
Чигчи. Служу Отечеству!
Гууглэй. В борьбе за дело уникальных блюд народов России будь готов!
Чигчи. Всегда готов!
Гууглэй. Зай, гэж, лаврово навч хэрэгтэй!
Чигчи. Байна. Тэрэ томо мэшээгэндэ байха!
Гууглэй. Отлично! Сонгино нэмээвдэ, лавровка шэдээвдэ. Махамнай чанагдаа. Йогос блюдомнай бэлэн болоо. Прошу к столу.
Чигчи. Ооо, ямар божественнэ аромат гээчив. Слюнкам гоожижэйн.
Гууглэй. Иимэл дээ, манайч байдал. Хүндэтэ радио-чагнагчад, янза бүриин блюда хиихэ, чанах, зохеох дуртайчуул, таанартаа иимэ нэгэ саха-яхад ардын рецепт заажа, харуулжа үгэлэйвдэ! Уулзахавда!
Чигчи. Хүвүүд, хүүхэд, манайда ерэгты үнөө. Иимэ амтатай эдеэ халуунаар эдихэ хэрэгтэй юм! Шамдагты! Уулзахавда!
Гууглэй. Дахин уулзатараа баяртай! Приятного амтатита!
Дамжуулга бэлдэгчэд:
Зохёон найруулагча – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран сайханы хүтэлбэрилэгчэ Жалцанов
Эрдэни
Чигчи –– Буряад театрай зүжэгчин Ранжилова Ольга
Гүүглэй Мэргэн –– Жалцанов Эрдэни
Абяа найруулагча – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд