ШОР ЯСТАНЫ ПЕЛБЕН

«Шууялцая буряасаараа» сартуул аялгаар
Олон ястаны эдиж уудаг хоол тухай “Шууялцая буряасаараа” гэсэн дамжуулга Орос Уласы Юрэнхылэгчийн соёлы санаачилгын грантнуудай тусаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр  хамтаран бүтээбэ.

ШОР АРДЫН ПЕЛБЕН

Чигчи. Эзеноктар, эрхим хүндэтэ радио-чагнагчад! Эзенок, миний хайрата буряад арад түмэн! Эзен-эзен, агуу ехэ буряад нютаг! Эзеноктар, Гүүглэй багша!
Гууглэй. Эзенок, хүндэтэ миний бичыхан нүхэр Чигчи! Эзеноктар, хүндэтэ радио-чагнагчад! Үнөөдэрымнай дамжуулга ШОР арадта зорюулагдана. ШОР арад гээчэмнай хизааргуй  манай Сибирь ехэ газар нютагы хүвшэ тайгын, тала газары арад  гээч. Эртын цагаас хойшо, хэдэн зуун жэлы цаана шорнууд, теленгид арадтай нэгдэж, татар-кижи гэж нэртэй болсон гэлцэдэг. Тюрок хэлтэйнүүд. Гурван зуун жэлы цаана, шорнууд хуучин монгол бичиг хэрэглэж явдаг байгаа юм. Үшөө эртэ цагта, мянган жэлы цаана хуучин тюрок орхон-енисей бичиг хэрэглэж явдаг байгаа юм. Шорнууды хэлэ алтай арадууды, хакас хэлэтэй түрэл ойро болоно. 
Чигчи. Багша, шорнууды занчалта хоол ямар байдаг байгаа юм?
Гууглэй. Байдаг байгаа бэшэ, үнөөч цагта шорнууд есоороо, занчалаа алдангүй ПЕЛБЕН гэж амтатай хоол бэлэсдэг юм. Би нэгэтэ Хадата Шор нютагаар зайжа, Кемерово хотоос зүүлжээ гараад, Барнаул хото даариж, хада өөдэ зүдхэж, Горная Шория гэж нэрэтэй газар буугаа бэлэйв. Тоореод хизааргүй далай мэтэ хүвшэ тайга зөөлэн  ногоон хүнжэлөөрөө газар дэвисч, хүхөө шувууны донгодоогоор хүн зоные угтан аваж, ангуучны зусланда ямбатайгаар хүндэлүүлэгдэжэ, жэнхэн шор ПЕЛБЕН эдиж үзөө бэлэйв!   
Чигчи. Багша, ямар гоеор зугаалнавта. Также гоеор үнөөхи ПЕЛБЕНЭЙ хииж амтынь үзүүлээт! ПЕЛБЕН гээчэтнай манайхяар ПЕЛЬМЕНЬ үү?
Гууглэй. Тымэ, ПЕЛБЕН гээчэч ПЕЛЬМЕНЬ гээч. Би нэгэ хүн тухай таанартаа зугаалж үгэсэв. Григорий Иванович Кунгушев гэж ангуучин байгаа. 1911 ондо бичыхан Усть-Кабырза шор тосхондо түрсэн юм. Бага наснаасаа хүвшэ-тайгаар эцэгээ дагаж мэргэн ангуучан болж, 1931 ондо ахай аваад, гурван үхивүүтэй болоо юм. 1941 ондо дайн эхилхэдэнь цэрэгтэ татагдаж фронтодо яваа юм. Дайн дажары дүлэндэ шатагдаж, баатар сүлдоо дээгүүр аваж яваа юм. Олон медаль ордендо хүртэгдэж, солдатуудаа ударидаж, Вена, Будапешт хотуудые дайгаар аваж, гурва дахин шархатаж, амиды мэндэ 1945 ондо гэртээ буцаа юм. 7 үхивүүды гарынь ганзагада, хүлынь дүрөөдэ хүргэж, 11 ача, 26 гучнартай, үнэр баян ажасуугаа гэлэй.   
Чигчи. Доро дохинов, бүхы манай ветерангуудта, дайн дажары дүлэндэ шатаж баатарлиг үхэлөөр унасан баатарнуудта, амиды буцасан ветерангуудта, доро дохинов!
Гууглэй. Дайн дахин бү болоосой даа! Зай, Чигчи, товарищ старшина, ПЕЛБЕН пельменеэ хиихэмнай гү?
Чигчи. Хииел, юу, ямар ингредиентнууд хэрэгтэйв? ПЕЛБЕН - пельмень юм хадань, фарш обязательно хэрэгтэй болох, сонгино, перец, гурил.Тымэ бэзэ?
Гууглэй. Почти угадаалаач. Таагаач. Зай, эхилэе. Рожь.
Чигчи. Хэн рожа гэж? Би рожа гэж үү?
Гууглэй. Рожа бэшэ. Рожь гэнэв. Хүхэ таряа.
Чигчи. Ааа, РОЖЬ үү! Рожь байха-байха. Дүрвэн мэшээг кладовканда байха.
Гууглэй. Чим бүхы зөөрео, продуктануудаа мэшээгээр аваж хадагалдаг байдаг хүн гүш дээ. Хозяйственный хүвүүн байнач, хулгоноо шэнги бүхы продуктануудаа иишэ-тышэнь үхэг-авдараараа хуряаж нюугаад, хэрэгтэй зөөрео хадгалж цаашань чэхээд байдаг хүвүүн байнач. Танай хүгшэн аватнай кулакууды хүвүүн байгаа гэлцэдэг. Тэрэмнай нээрээ юм үү?
Чигчи. Үгы, багша! Кулак бэшэ. Нарин зан - манай гэр бүлы занчал. Папам тымэ привычкатай юм. Нагац үвгөөм, хүгшэн үвгөөм тоже тымэ нарин зантайнууд байгаа юм. “Миний гэр- миний крепость” гэж манай гэртэмнай, кухниин ханан дээрэ плакат үлгөөтэй бии юм.
Гууглэй. Хүгшэн авач үндэр настай гэж дуулаасэмбэ.
Чигчи. Үндэр настай. 99 настай. Үнөөч хүрэтэрөө дорюун зандаа гүйжэ явдаг. Хүгшэн авам нада иигэж зугаалдаг, - Бэдэ айлы таван хүвүүд байгаавд. Таван бажагар мундуу хүвүүд. Эцэгэмнай бэдэные, тавуулымнай түмэр бээлэйндэ баряад байсан шэнги хатуу шэрүүнээр хүмүүжүүлэй юм. Таанар таван хүвүүд мүр мүрөө түшэж, бэе бэеэ дэмжэж яваа бол, нэгэ бүхэ нюдарга болж, энэ миний кулак шэнги бата бүхэ явахат, гэж наказ үгөө юмсэн. Ходо тыгээд бэдэны хамар доро муна томо нюдаргаа харуулж байдаг байгаа юмсэн. Тыгээд бэдэн эцэгэдээ “КУЛАК”  гэж нюуц нэрэ үгэжишоо сэмдэ, - гэж миний хүгшэн ава үнөө болотороо зугаалдаг.
Гууглэй. Ямар сонин түүхэ дуулгаж үгэвэч бэдэндээ, Чигчи. Бич үнэн дээрээ хүгшэн авынч эцэгэнь кулак хүн байгаа юм гэж санадаг байгаав. Хүлисч хайрлаарай намайгаа.
Чигчи. А, ничел даа, багшаа! Лучше, тэрэ үнөөхи пельменеэ хиелдээ.
Гууглэй. Зай гэж, хүндэтэ радио-чагнагчад, шор ПЕЛБЕН хиихэд ямар ингредиент хэрэгтэйв, чагнаж авагты: рожь- таряаны гурил, гурбвн стакан короче, шэгшүүрээрээ шэгшүүрдэж аваад, нэгэ түүхэй үндэгэ дээрэнь адхаж, дүрвэн стакан ус нэмээд, талхаа зуураад, хагад час амаруулагты. А пока дээрээ шор ардын дуу чагнаж баярлаж сууя!

https://web.ligaudio.ru/mp3/%D1%88%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F
Шорская земля Чылтыс

Чигчи. Нэгэ үндэгэ хагалж гурилдаа зуураав, дүрвэн стакан ус нэмэж, зуураав. Зай, нүхэр гурил, чим амарж хэвтэ эндэ. Ойлгоогуч?
Гууглэй. Амарж хэвтэсэн гурилаа салфеткаар хучижиш. Дулаацаж хэбтэжэйе.
Чигчи. Баю-баю унта даа, миний зөөлхэн гурилхан. Баю-баю амар даа, миний хөөрхэн тестомхан. 
Гүүглэй. Үлгын дуу гурилдаа дуулж байнууч! Гурилтай зугаалж эхилвүүч!
Чигчи. Скучалж хэвтэжэйн. Пусть үлгын дуу чагнаж хэвтэжэй лэ.
Гүүглэй. Зай,понятно. Үнөө фаршаа хиихэвд. Говядина 700 грамм.
Чигчи. Үхэры мах хоер хүл холдилнигтам байха.
Гүүглэй. Махаа гаргаж, дотор өөхэтэйнь жэжэхэнээр хэрчэж, дабасалаад, перец нэмээд, сонгино хэрчэжэ нэмээд, нэгэ стакан самар дээрээсэнь нэмэжиш.
Чигчи. Самар үү? Кедрово орех үү?
Гууглэй. Кедрово самар! Хуша модоны самар. Нэгэ стакан. Тыгээд хуу хамта худхаж  зуураж эхилэ.

Чигчи. Зуураав! Ямар сонин добавка гээчив.Шорнууды нэмэлтэ, фаршандаа нэгэ стакан самар нэмэдэг юм байна. Иимэ рецепт үшоо хаанач хараагүйв.
Гууглэй. Сонин байнуу. Бич бас сонирхожэйнав. Так, үнөө гурилаа хабтайлгая, раскатать болгое. Түгэреон кружокнуудаар отолж, цайны халвагаар фаршаа тэрэ түгэреондоо эвхэж, хагад сар шэнги полумесяцем чимхэж буцалжа байсан усаруугаа хииж... Стоп!
Чигчи. Стоп! Зогсоов! Юу болоов?! Буруу хиижэ байна үв?!
Гууглэй. Үгы, хуу зүв. Нэгэ зуйл мартад гээв. Усаруугаа сү нэмэжиш. Нэгэ литр сү.
Чигчи. Сү?! Нэгэ литр сү гэж үү?!
Гууглэй. Тымэ! Сү, нэгэ литр сү. Сливка байгаа бол сливка нэмэжиш.
Чигчи. Пантастика! Нэмээв, худхаав, пельменеэй хиихэм үү?
Гууглэй. Үнөө хиижэ болох. Зай, тыгээд, пока ПЕЛБЕН бэлэн болоторонь арваад минут байна, Горная Шория юугээрээ сонирхолтой нютаг бэ гэж таанартаа зугаалж үгэсэв. 1989 ондо Хадата Шоридо Шорский национальный парк онгойгдоо юм. Айхавтар ехэ үргэн парк. Үндэр хада уулатай Хангай баавайн нютаг гээч. Хангайн эзэн баавгай амитан, чоно, шэлүүс, зээгэн, булга, халюун, дорго, хэрмэ гэхэ мэтэ олон амитад даарилдадаг. Кондома, Мундыбаш, Мрассу, Пызах хурдан хадын гориход уулын оройгоос эхи тавиж шууян-шааян урасдаг. Шорнууд анханы түмэрч дархан нэрэтэй байгаа юм. Үнөөны Новокузнецк хото шор түмэрч дархачуулы алдарта нэрээс эхитэй юм. Тыгэж Чигчи мэдэж аваарай. Зай, пельмень ПЕЛБЕН болов. Гаргая. Остоолоо бэлэсч эхилжээ. Айлчад үнөө буухань. 
Чигчи. Ура, айлчадта дуртайв вообще! Айлчад манайда ерээ бол, заавол нада бэлэг ацардаг! Остоолоо бэлсээв, багшаа!
Гууглэй. Тавагуудаа гаргаач, салат-малат, тос-цүцэгы, соус-моусоо!
Чигчи. Гаргажал байнав! Приятного амтатита, нүхэд!
Гууглэй. Айлчаднай ерэв хадаа. Хүндэтэ радио-чагнагчад, таанар сүүлээрнь ерээрэйгты! Таанартаа зорюулж амтатайхан эдеэ-хоол бэлэсч угтахавд, зугаалхавд ,ярилцахавд!
Чигчи. Шууялцахавд, шалилцахавд! Айлчадта би дуртайв! Бэлэгүүсые ходо ацардаг! Уулзатараа, айлчад!
 Гууглэй. Баяртайнууд, радио-чагнагчад! Уулзахабди!

Дамжуулга бэлдэгчэд:
Зохёон найруулагча –  Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран сайханы хүтэлбэрилэгчэ Жалцанов
Эрдэни
Чигчи –– Буряад театрай зүжэгчин Ранжилова Ольга
Гүүглэй Мэргэн –– Жалцанов Эрдэни
Абяа найруулагча – Юмов Булат