«Шууялцая буряасаараа» сартуул аялгаар
Олон ястаны эдиж уудаг хоол тухай “Шууялцая буряасаараа” гэсэн дамжуулга Орос Уласы Юрэнхылэгчийн соёлы санаачилгын грантнуудай тусаламжаар Буряад ФМ радио, ВАРК хоёр хамтаран бүтээбэ.
ЮКАГИР АРДЫН
ЧИРА ЧИР - НАПИТОК ИЗ ИКРЫ
Чигчи. Амучэмут, хүндэтэ радио-чагнагчад! Амучэмут, хүндэтэ буряад-монгол хүвүүд, хүүхэд! Амучэмут, дорогие наши земляки, татары, эвенки, русские, беларусы, евреи, киргизы, узбеки, армяне!!! Все-все-все, кто живет в дружной семье нашей Бурятии! Амучэмут, хүндэтэ тундрын юкагирнууд! Амучэмут, хүндэтэ Гүүглэй багша!
Гууглэй. Амучэмут, хүндэтэ Чигчи баатар!
Чигчи. Мэндэ амар, амучэмут!
Гууглэй. Чигчи, чим юкагир хэлээр бэдэнээ амарчилж, ямар түсэв үнөөдэрэйнгөө дамжуулгада тавих гэж намекалнач?
Чигчи. Юкагир ардын эксклюзивнэ занчалта хоол бэдэндэ харуулж сургаж үгоот доо, багша!
Гууглэй. Юкагир занчилта хоол хииж, харуулж, зааж эхилхын урда, юкагир ардын түүхынь зугаалах хэрэгтэй. А то юуч юкагир арад тухай мэдэхэгүйнүүд, хэд арад юмэ, ямар ес гуримтай, ямар занчалтай, хэл, соел, түүхэ, амидарал гэхэ мэтэ мэдэж танилцаагүйдэ, занчалта хоолынь ямар байдагыень, яаж хиидэгынь, юу хэрэглэдэгынь, мэдэж аваагүйдэ бэдэ хиижэ чадах гээчүүвдэ?
Чигчи. Совершенно зүв хэлэвэт! Вот та, багша хада, в точку хэлэдэг байнат! В самую суть, удхын удхаруунь, тас-няс гэтэрэнь шаажиштаг!
Гууглэй. Багшал хадаа цэхынь хэлэхэб!
Чигчи. Гүүглэй мэргэн багшадаа мүргэмөө! Юкагир ардын түүх зугаалж үгөөт бэдэндээ, хүндэт Гүүглэй багша!
Гууглэй. Юкагир арад үнөө цагта үцөөнөөс бэри үцөөн болоод байна. Юрдөө мянга зургаан зуугаад хүн үлеэд байна.
Чигчи. Ойеходоо, юрдөө иимэ үцөөн үльдеэ гэж ямар печально юм, орилжишхоор!
Гууглэй. Юкагир түрэл хэлээ мэдэх хүнүүд зуугаад шахуу хүн үльдеэ. Юкагирнууд Хойто зүгы тундрын гэж байха, Урда зүгы Колымагы юкагир гэж би юм. Өөрынь нэрэ юкагир бэшэ, ОДУЛ – ехэ хүчтэй хүнүүд гэж цуутай. Иимэ нэгэ гое дуу чагная. Юкагир дуу.
https://web.ligaudio.ru/mp3/%D1%8E%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%8B
юкагиры. Скачки якутского оленя
Чигчи. Оленье упряжка дээрэ сууж тундрээр гүйлгэж явжайсан шэнги дуу юм байна! Хэть-хэть-хэть! Чу-у! Тгдг-тгдг-тгдг! Тпр! Зогс! Тымэ ощущенитэй байна! Та юкагир хэлэ мэдэхэ үүт?
Гууглэй. Чигчи, чим бү марта, бич Гүүглэй багша бэлэйв гэж. Переводэнь иимэ байха.
Как много здесь простора и покоя.
Родная тундра, ты всегда нова.
И небо здесь высокое такое,
посмотришь — и кружи́тся голова.
Огонь сияний северных зимою,
весною птичий гомон без конца…
Багульником живым пахнуло в доме —
и ты навстречу жизни вновь раскрыт.
Я — юкагир, поэтому навеки
во мне всё это, что без тундры я?!
Чигчи. А, удхынь ойлголойв. Тундра үгы болчоо болонь, би хэнч, юуч бэшэв гэж хэлжэйн, энэ юкагир хүн. Түрэл дайдаас илюу юмэ юртэмцэ дэлхэйд үгы юм бэлэй. Гал гуламта, тоонто нютаг, хада-уула, хээр тала, тунгалаг голы шэвнээн. Энэ бол миний түрсэн нютаг, буряад-монголы сайхан орон.
Гууглэй. Нээрээч тымэ, Чигчи. Түрэл нютаг гээчимнай бурханы заяагаар хүн бүхэндэ үгтэсэн эрдэни гээч. Түрэл нютагаа магтаж, санаж, дэмжиж, үргэж явах хэрэгтэй. Түрэл нютагыч сахюусад, бурхад, мүргэж тахиж явсан овооны эзэд-сабдагууд чамай хараж, сахиж, гай тодхороос холодуулж, хамгаалж байдаг юмэл дээ.
Чигчи. Битнай нютагаа мартадаггүйв. Ходо санаандаа мүргэж, санаж явадаг бэ.
Гууглэй. Улуро Адо Куриловые – “Сын последнего шамана юкагирского народа” гэж хэлэдэг байгаа юм. 1938 ондо түрсэн. Эцэгэнь юкагир арады сүүлчиин бөө байгаа юм. Эцэгын гурван хүвүүд, ехэ ахань Семен гэж нэрэтэй, уран зохеолч. Дүү хүвүүн Николай, тугаар уншаа бэлэйв шүлэгынь, поэт. Өөрөө Гаврил, поэт, публицист, орчуулагч, ученый-лингвист, этнограф, общественный деятель болоо юм. Гурвуула эцэгынгээ бөө чанарынь иигэж хубилуулж, удха-чанарынь, бэлиг талаанынь эрдэм-ухаан, ирагуу найралга, зохеол, түүхэ судалгаа тээшэнь татаж бэедээ шэнгээн оруулж, арад зонынгоо сүр сүлдые талаан бэлигээрээ дээгүүр мандуулж яваа юм.
Чигчи. Улуро Адо гэж санаж авах байна.
Гууглэй. Хүндэтэ радио-чагнагчад, чүлөө олож сонирхож Улуро Адо гэж нэрэ интернетээр олож УЛУРО АДО зохеолч поэды шүлэгүүдынь уншаж, зохеолнуудтайнь танилцаж, юкагир арад тухай олон сонирхолтой юмэ мэдэж авагты.
Летят из космоса магические волны,
Несущие и блеск добра, и темень зла.
Земля, воспримет их, как должное, спокойно:
– Привыкла к ним уже давно. И все дела.
Но людям, нам, конечно же, небезразличны
для светлых дел Пропорции добра и зла.
Ведь столько зла плодится в жизни безгранично,
Подпитанное духом дьявола.
И это в тот момент, когда почти полмира
Людей хороших умирает каждый час.
Куда же катимся? Ужель к своим могилам?
Потомки гомо сапиенса, измельчав?!
Не зря же Землю – матушку трясут так сильно,
За наши лишь грехи в последние года.
Одуматься бы нам, покамест не случилось
Беды ужасной на земле. Как знак конца –
конца разумной жизни Человеческой
Во всей Вселенной нашей галактической.
Юкагир хэлэнээс Улуро Адо өөрөөн ород хэлэндээр 2011 ондо орчуулаа.
Чигчи. Ямар нээрээ бүхы дэлхэйн хүнүүды түлөө санаагаа зовож явадаг хүн байгаа гээчив.
Гууглэй. Үнэхээр космическэ ухаантай хүн байгаа юм. Зай, Чигчи, юкагир ардын занчалта блюда хииж эхилэе.
Чигчи. Хиие, багша! Эхилэгты, зааж үгэгты, юу хэрэгтэйв, ямар продукт? Холдилнигтом үгы гэж юмэ байдаггүй!
Гууглэй. Чир загас хэрэгтэй болох. Би гү?
Чигчи. Чир загас как раз свежий привоз үнөөдэр ацараа!
Гууглэй. Отлично! Чир загасаа гаргажиш. Загасч дотороо икратай гү?
Чигчи. Чичас шалгая. Таак, энэм самец юм байна….этот тоже эрэ самец…энэч бас мужик юм байна. А, во, олооб. Эмэ чир икраатайгаа.
Гууглэй. Великолепно! Икрагынь гаргажиш.
Чигчи. Момент, багша! Таак, гаргаав. О, ямар ехэ юмэ! Целое ведро саажишлайв!
Гууглэй. Загасны дояр болчивоч! Загасны саалчин, манай Чигчи!
Чигчи. Баярлалаа, хүндэтэ шеф! Энэ икрагаа хайшань хиихэвиив? Куда девать?
Гууглэй. Энэ икрагаарч напиток-ундаа хиихэвд.
Чигчи. Типа кока-кола үү?
Гууглэй. Типа ЧИРА-ЧИР! Так, давас наашань сарвайжишэлч, нүхэр Чигчи!
Чигчи. Маагты, давас. Үшөө юу хэрэгтэйв?
Гууглэй. Без паники. Икрагаа гүнзэгы тавагта хиигээд хяа нюхажиш.
Чигчи. Гүнзэгы посуда олоов. Икраагаа хиигээв. Нюхаж эхилвэв.
Гууглэй. Нюха-нюха. Сайнаар нюхажиш.
Чигчи. Нюхажал байнав. Все, дүүрээ.
Гууглэй. Отлично болоо. Давасалжиш. Амталж үзэе. Вроде болоо. Так, Чигчи, нэгэ сэрюун газарта тавжиш.
Чигчи. Ходилнигта хиижэшхэм.
Гууглэй. Зүв решени! Халта хүлеэд гэе.
Чигчи. Хэды минут?
Гууглэй. Таван минута.
Чигчи. А, терпимо юм байна. Нэгэ минута үнгэрчив...хоер минута...хоер минута, гучин долоон секунда...гурван минута...
Гууглэй. Чигчи, терпенич салаа гү?
Чигчи. Үгы дээ,миний терпени железобетонно!
Гууглэй. А, тымэ бол, үшөө арван минута на всякий случай байлгажишые.
Чигчи. Юу!!! Үшөө арван минута гэж үү!!! Үгы дээ, все, гаргая. Болоо хадаа! Уже зургаан минута үнгэрчоо!
Гууглэй. Зай, гарга-гарга тэрэнээ. Железобетонно гэжэйхэл үшөө!
Чигчи. Гаргалайв! Оп-ля! Напиток Чира-Чир из икры рыбы Чир!
Гууглэй. Зай, хүндэтэ радио-чагнагчад, манайда айлчалан ерэж иимэ гое ундаагаар зуны халуун цагта дотороо сэрюуцүүлж, бэеэ-махабодио амарааж, цугта зугаа-яряагаа татаж зугаалцаж, энеэлцэж – наасч сууялдаа!
Чигчи. Приятного амтатита, үхивүүд, хүндэтэ радио-сонсогчод! Уулзахабди!
Гууглэй. Баяртай!
Дамжуулга бэлдэгчэд:
Зохёон найруулагча – Хүүхэлдэйн «Үльгэр» театрай уран сайханы хүтэлбэрилэгчэ Жалцанов
Эрдэни
Чигчи –– Буряад театрай зүжэгчин Ранжилова Ольга
Гүүглэй Мэргэн –– Жалцанов Эрдэни
Абяа найруулагча – Юмов Булат
Гараhан дамжуулганууд
Гараhан дамжуулганууд